Şiddetli yağışların ardından akarsuların taşması, kent sokaklarının kısa sürede suyla dolması veya kuru bir vadide aniden güçlü bir su akımının ortaya çıkması farklı sel olaylarının örnekleridir.
Sel, çoğu zaman yalnızca “çok yağmur yağması” ile açıklanır. Oysa yağışın miktarı kadar yağışın ne kadar sürede düştüğü, zeminin suyu ne ölçüde emebildiği, havzanın eğimi, akarsu yatağının kapasitesi ve arazi kullanımı da belirleyicidir.
Bu nedenle sel oluşumunu anlamak için yağıştan başlayarak suyun yeryüzünde izlediği yolu incelemek gerekir. Sellerin hangi koşullarda doğal bir süreçten afete dönüştüğünü daha geniş bir çerçevede değerlendirmek için Doğal Afetlerin Coğrafi Analizi yazısına bakabilirsiniz.
Sel Nedir?
Sel, normalde kuru olan veya olağan koşullarda su altında bulunmayan bir alanın geçici olarak suyla kaplanmasıdır.
Akarsuların yataklarından taşması sel oluşturabileceği gibi kısa süreli ve yoğun yağışların yüzeysel akışa dönüşmesi de yerleşmeleri veya alçak alanları su altında bırakabilir.
Seller:
- birkaç dakika içinde gelişebilir,
- saatlerce veya günlerce sürebilir,
- küçük bir havzayı etkileyebilir,
- çok geniş alanlara yayılabilir.
Bu nedenle bütün seller aynı biçimde oluşmaz.
Sel Nasıl Oluşur?
Yağışla yeryüzüne ulaşan suyun bir bölümü toprağa sızar, bir bölümü buharlaşır ve kalan kısmı yüzeyden akarak akarsulara ulaşır.
Normal koşullarda toprak ve akarsu sistemi bu suyun önemli bölümünü karşılayabilir.
Ancak su miktarı sistemin taşıma ve emme kapasitesini aştığında yüzeysel akış hızla artar.
Süreç basitleştirilmiş biçimde şöyle gösterilebilir:
Yoğun yağış → Toprağın suya doyması veya geçirimsiz yüzey → Yüzeysel akışın artması → Akarsu ve drenaj sistemine hızlı su girişi → Taşıma kapasitesinin aşılması → Suyun çevreye yayılması → Sel
Bu süreç her sel türünde aynı hızda gerçekleşmez.
Yağışın Şiddeti Sel Oluşumunu Nasıl Etkiler?
Sel açısından yalnızca toplam yağış miktarı değil, yağışın şiddeti de önemlidir.
Örneğin 50 milimetrelik yağış:
- birkaç güne yayıldığında toprağa daha fazla sızabilir,
- yarım saat içinde düştüğünde ise çok daha büyük yüzeysel akış oluşturabilir.
Toprağın suyu emme hızından daha hızlı yağış gerçekleştiğinde fazla su yüzeyde birikir ve eğim yönünde hareket etmeye başlar.
Bu durum özellikle ani seller açısından önemlidir.
Toprağın Suya Doyması Neden Önemlidir?
Toprak belirli miktarda suyu bünyesine alabilir.
Uzun süreli yağışlardan sonra toprak boşlukları suyla dolduğunda yeni gelen yağışın zemine sızması zorlaşır.
Böylece yağışın daha büyük bir bölümü yüzeysel akışa dönüşür.
Bu nedenle bir bölgede sel tehlikesi yalnızca o günkü yağışa değil, önceki günlerde ne kadar yağış düştüğüne de bağlı olabilir.
Yüzeyin Geçirgenliği Selleri Nasıl Etkiler?
Doğal toprak ve bitki örtüsü yağış suyunun bir bölümünün zemine sızmasına yardımcı olur.
Kentlerde ise:
- asfalt,
- beton,
- çatı yüzeyleri,
- otoparklar
geçirimsiz alanlar oluşturur.
Bu yüzeylerde yağmur suyu toprağa sızmak yerine hızla drenaj kanallarına ve düşük kotlu alanlara yönelir.
Bu nedenle kentleşme, özellikle kısa süreli şiddetli yağışlarda sel riskini önemli ölçüde artırabilir.
Havza Eğiminin Sel Üzerindeki Etkisi
Eğim arttıkça su yüzeyde daha hızlı hareket eder.
Dağlık ve dik havzalarda yağmur suları kısa sürede vadi tabanına ulaşabilir.
Bu nedenle küçük fakat dik havzalarda su seviyesi çok hızlı yükselebilir.
Daha düşük eğimli geniş ovalarda ise suyun hareketi daha yavaş olabilir ancak taşkın suyu daha geniş alanlara yayılabilir.
Dolayısıyla eğim hem selin hızını hem de etkilediği alanın biçimini değiştirir.
Akarsu Yatağının Kapasitesi Neden Önemlidir?
Her akarsu yatağının belirli miktarda suyu taşıma kapasitesi vardır.
Akarsuyun debisi bu kapasitenin üzerine çıktığında su yataktan taşarak çevredeki düşük alanlara yayılır.
Özellikle taşkın ovaları, akarsuların yüksek akım dönemlerinde doğal olarak su altında kalabileceği alanlardır.
Bu alanların yoğun biçimde yapılaşmaya açılması, doğal bir taşkının büyük bir afete dönüşmesine neden olabilir.
Selleri Artıran Doğal Faktörler
Sel oluşumunda birçok doğal faktör birlikte rol oynayabilir.
Başlıca etkenler şunlardır:
- yoğun ve uzun süreli yağış,
- kısa süreli sağanaklar,
- karların hızlı erimesi,
- toprağın önceden suya doymuş olması,
- dik yamaçlar,
- geçirimsiz veya az geçirgen zeminler,
- dar vadiler,
- akarsu yataklarının sınırlı kapasitesi.
Bu faktörlerin bir araya gelmesi sel tehlikesini daha da artırabilir.
İnsan Faaliyetleri Sel Riskini Nasıl Artırır?
Seller doğal hidrolojik süreçlerin bir parçasıdır. Ancak insan faaliyetleri selin büyüklüğünü ve neden olduğu zararı artırabilir.
Plansız Kentleşme
Kentlerin büyümesi geçirimsiz yüzeylerin artmasına neden olur.
Yağmur suyu daha hızlı yüzeysel akışa dönüşür ve drenaj sistemi kısa sürede yetersiz kalabilir.
Dere Yataklarının Yapılaşmaya Açılması
Akarsu ve kuru dere yatakları suyun doğal hareket koridorlarıdır.
Bu alanların daraltılması veya yapılaşmaya açılması, yüksek akış dönemlerinde ciddi risk oluşturabilir.
Akarsu Yataklarının Daraltılması
Köprüler, dolgular, yapılar veya yanlış mühendislik uygulamaları akarsu kesitini daraltabilir.
Bu durum su seviyesinin yükselmesine neden olabilir.
Bitki Örtüsünün Azalması
Bitki örtüsü yağışın bir bölümünü tutar ve suyun toprağa sızmasına yardımcı olur.
Ormanların ve doğal bitki örtüsünün azalması yüzeysel akışı artırabilir.
Yanlış Drenaj Sistemleri
Yağmur suyu kanallarının yetersiz olması veya bakımının yapılmaması kent sellerinin etkisini büyütebilir.
Sel Türleri Nelerdir?
Seller oluşum biçimlerine ve meydana geldikleri ortama göre farklı türlere ayrılabilir.
Akarsu Taşkını
Akarsu taşkını, akarsuyun taşıdığı su miktarının yatağın kapasitesini aşması sonucunda çevredeki alanların su altında kalmasıdır.
Genellikle:
- uzun süreli yağış,
- geniş havzalardan gelen yüksek akış,
- kar erimesi
sonucunda gelişebilir.
Büyük nehirlerde taşkının oluşması saatler veya günler sürebilir.
Bu durum bazı bölgelerde erken uyarı ve tahliye için zaman sağlayabilir.
Nehirlerin taşıdığı su miktarı, akış özellikleri ve yatak kapasitesi taşkın oluşumunda belirleyicidir. Nehirlerin özellikleri ve işleyişi bu sürecin anlaşılmasını kolaylaştırır.
Ani Sel
Ani seller kısa sürede oluşan ve çok hızlı gelişen sel türleridir.
Özellikle:
- şiddetli sağanak yağış,
- küçük ve dik havzalar,
- dar vadiler,
- geçirimsiz yüzeyler
ani sellerin oluşmasını kolaylaştırır.
Su seviyesi dakikalar içinde yükselebilir.
Hızlı akış nedeniyle taş, ağaç, araç ve diğer malzemeleri de sürükleyebilir.
Bu nedenle ani seller en tehlikeli sel türleri arasındadır.
Kent Seli
Kent selleri yoğun yapılaşmış alanlarda meydana gelir.
Şiddetli yağış sırasında yağmur suyu drenaj sisteminin kapasitesini aştığında:
- yollar,
- alt geçitler,
- bodrum katları,
- düşük kotlu mahalleler
kısa sürede su altında kalabilir.
Kent sellerinin oluşumunda betonlaşma ve geçirimsiz yüzeylerin artması önemli rol oynar.
Bu nedenle kent seli aynı zamanda bir şehir planlama problemidir.
Geçirimsiz yüzeylerin artması, dere yataklarının daraltılması ve plansız kentleşme, doğal çevrenin yanlış kullanımının sel riskini nasıl büyütebildiğinin açık örnekleridir.
Kıyı Seli
Deniz seviyesinin olağandışı biçimde yükselmesi kıyı alanlarının su altında kalmasına neden olabilir.
Bunda:
- fırtına kabarması,
- kuvvetli rüzgâr,
- düşük atmosfer basıncı,
- yüksek gelgit
gibi faktörler etkili olabilir.
Tropikal siklonların etkilediği alçak kıyılar bu tür sellere karşı özellikle hassastır.
Kar Erimesine Bağlı Seller
Dağlık ve soğuk bölgelerde kış boyunca biriken kar, sıcaklıkların hızla yükselmesiyle kısa sürede eriyebilir.
Eriyen suyun akarsulara hızla ulaşması debiyi artırabilir.
Eğer aynı dönemde yağmur da yağarsa sel tehlikesi daha da büyüyebilir.
Baraj veya Set Yıkılmasına Bağlı Seller
Doğal veya yapay bir setin ani biçimde yıkılması çok büyük miktarda suyun kısa sürede aşağı havzaya yayılmasına yol açabilir.
Bu olay:
- baraj hasarı,
- heyelan set gölünün boşalması,
- buzul göllerindeki doğal setlerin çökmesi
gibi nedenlerle meydana gelebilir.
Bu tür seller düşük sıklıkta görülse de son derece yıkıcı olabilir.
Ani Sel ile Taşkın Arasındaki Fark Nedir?
Bu iki kavram günlük kullanımda sık sık birbirinin yerine kullanılır.
Taşkın, genellikle akarsu debisinin artması sonucu suyun yatağından çevreye yayılmasını ifade eder.
Ani sel ise çok kısa süre içinde gelişen, genellikle güçlü yüzeysel akış ve hızlı su yükselmesiyle karakterize edilen olaydır.
Ani seller akarsu yataklarında oluşabileceği gibi normalde kuru olan vadilerde ve kentlerde de meydana gelebilir.
Sellerin Dünya Üzerindeki Dağılışı
Seller Dünya’nın birçok bölgesinde görülebilir.
Özellikle:
- muson iklim bölgeleri,
- büyük nehir havzaları,
- tropikal siklonlardan etkilenen kıyılar,
- dik ve yağışlı dağlık alanlar,
- yoğun kentleşmiş bölgeler
sel tehlikesinin yüksek olduğu alanlardır.
Güney ve Güneydoğu Asya’daki büyük nehir deltaları, yoğun nüfus ve düşük yükselti nedeniyle sel riskinin belirgin olduğu alanlardandır.
Türkiye’de Seller Nerelerde Görülür?
Türkiye’nin farklı bölgelerinde farklı özelliklerde seller meydana gelebilir.
Karadeniz Bölgesi’nde:
- yüksek yağış,
- dik yamaçlar,
- kısa ve hızlı akarsular
ani sel ve taşkınlara uygun koşullar oluşturabilir.
İç ve batı bölgelerde ise kısa süreli kuvvetli sağanaklar kent sellerine ve kuru dere yataklarında ani su akışlarına neden olabilir.
Akdeniz kıyılarında da özellikle kuvvetli sağanakların görüldüğü dönemlerde sel olayları yaşanabilir.
Dolayısıyla Türkiye’de sel tehlikesi tek bir bölgeyle sınırlı değildir. Sellerin deprem, heyelan, çığ ve kuraklık gibi diğer afetlerle birlikte Türkiye’deki dağılışını Türkiye’de Doğal Afetler yazısında birlikte ele alıyorum.
Kuru Dere Yatakları Neden Tehlikelidir?
Yılın büyük bölümünde su taşımayan dere yatakları güvenli alanlar gibi görünebilir.
Ancak üst havzaya kısa sürede çok miktarda yağmur düştüğünde bu vadiler aniden güçlü akış kanallarına dönüşebilir.
Yağış olayın meydana geldiği noktada görülmese bile yukarı havzada oluşan su kısa süre sonra aşağı kesime ulaşabilir.
Bu nedenle kuru dere yataklarının yapılaşmaya açılması önemli bir risk oluşturur.
Sel Suyunun Derinliği Kadar Hızı da Önemlidir
Sel tehlikesi değerlendirilirken yalnızca suyun ne kadar yükseldiğine bakılmaz.
Akış hızı da önemlidir.
Hızlı akan su:
- insanları sürükleyebilir,
- araçların hareket etmesine neden olabilir,
- yapıların temellerine zarar verebilir,
- taş ve odun gibi malzemeleri taşıyabilir.
Bu nedenle sığ görünen ancak hızlı akan su da ciddi tehlike oluşturabilir.
İklim Değişikliği Selleri Nasıl Etkileyebilir?
İklim değişikliği bütün bölgelerde selleri aynı şekilde etkilemez.
Ancak daha sıcak atmosfer daha fazla su buharı taşıyabildiği için bazı bölgelerde kısa süreli aşırı yağışların şiddeti artabilir.
Deniz seviyesinin yükselmesi de kıyı sellerinin etkisini artırabilir.
Buna karşılık sel riskinin büyüklüğü yalnızca iklime bağlı değildir.
Kentleşme, arazi kullanımı, drenaj sistemleri ve nüfusun riskli alanlarda yoğunlaşması da belirleyicidir.
Sellerin Etkileri Nelerdir?
Seller hem doğal hem de beşerî sistemleri etkileyebilir.
Başlıca sonuçları:
- can kayıpları,
- yapıların su altında kalması,
- ulaşımın kesilmesi,
- tarım alanlarının zarar görmesi,
- altyapının bozulması,
- içme suyunun kirlenmesi,
- ekonomik faaliyetlerin aksaması
şeklinde sıralanabilir.
Seller aynı zamanda büyük miktarda sediment ve çeşitli maddeleri taşıyarak çevresel değişikliklere de neden olabilir.
Sel Riskini Azaltmak İçin Neler Yapılabilir?
Sel riskinin azaltılmasında yalnızca suyun önünü kesmeye yönelik mühendislik yapıları yeterli değildir.
Arazi planlaması ve doğal süreçlerin korunması da önemlidir.
Taşkın Alanlarının Belirlenmesi
Geçmiş sel kayıtları, yükselti, akarsu sistemi ve hidrolojik veriler kullanılarak riskli alanlar belirlenebilir.
Taşkın Ovalarının Korunması
Akarsuların taşkın sırasında kullanabileceği doğal alanların yapılaşmadan korunması zararı azaltabilir.
Kentlerde Geçirgen Alanların Artırılması
Parklar, açık alanlar ve geçirgen yüzeyler yağmur suyunun toprağa sızmasına yardımcı olabilir.
Drenaj Sistemlerinin Güçlendirilmesi
Yağmur suyu kanalları yerel yağış koşullarına göre planlanmalı ve düzenli olarak temizlenmelidir.
Dere Yataklarının Açık Tutulması
Akarsu ve dere yataklarının daraltılmaması, üzerlerinin kapatılmaması ve doğal akış yollarının korunması önemlidir.
Erken Uyarı Sistemleri
Yağış radarları, akarsu ölçüm istasyonları ve meteorolojik tahminler tehlikeli durumların önceden belirlenmesine yardımcı olabilir.
Sel Tehlikesi ile Sel Riski Aynı Şey midir?
Hayır.
Sel tehlikesi, belirli bir alanda sel meydana gelme olasılığı, su derinliği ve akış hızı gibi özelliklerle ilgilidir.
Sel riski ise sel alanında bulunan:
- insanlar,
- konutlar,
- yollar,
- sanayi tesisleri,
- tarım alanları,
- altyapı
gibi unsurların zarar görme ihtimalini de kapsar.
Bu nedenle insan bulunmayan bir taşkın ovasında yüksek sel tehlikesi olabilir ancak toplumsal risk sınırlı kalabilir.
Sözün Kısası
Sel oluşumu yalnızca çok yağmur yağmasına bağlı değildir.
Sel;
yağışın şiddeti, toprağın suyu emme kapasitesi, yüzeyin geçirgenliği, eğim, akarsu yatağı ve arazi kullanımının birlikte etkisiyle ortaya çıkar.
Kentlerde betonlaşma ve yetersiz drenaj, dağlık alanlarda ise dik eğim ve kısa sürede oluşan yoğun yüzeysel akış tehlikeyi artırabilir.
Temel mekanizma ise oldukça açıktır:
Yeryüzüne ulaşan su, toprağın ve drenaj sisteminin taşıyabileceğinden fazla olduğunda sel ortaya çıkar.
Sıkça Sorulan Sorular
Sel ile taşkın aynı şey midir?
Tam olarak değil. Taşkın daha çok akarsu suyunun yatağından çıkmasını ifade ederken sel daha geniş bir kavramdır ve kentlerde veya kuru vadilerde gelişen su baskınlarını da kapsayabilir.
Ani sel nedir?
Ani sel, kısa sürede gelişen ve su seviyesinin çok hızlı yükseldiği sel türüdür. Genellikle şiddetli sağanaklar ve küçük, dik havzalarla ilişkilidir.
Neden şehirlerde sel daha sık görülüyor?
Yoğun betonlaşma suyun toprağa sızmasını azaltır. Yağmur suyu hızla yüzeysel akışa dönüşerek drenaj sisteminin kapasitesini aşabilir.
Ormanlar selleri önler mi?
Bitki örtüsü yağışın bir kısmını tutabilir ve suyun zemine sızmasını kolaylaştırabilir. Ancak çok güçlü yağışlarda selleri tamamen engellemez.
Kuru dere yataklarında neden sel olur?
Üst havzaya düşen şiddetli yağış kısa sürede yüzeysel akışa dönüşerek normalde kuru olan dere yatağında ani ve güçlü su akışı oluşturabilir.
Türkiye’de sel en fazla hangi bölgelerde görülür?
Ani sel ve taşkınlar özellikle Karadeniz’de belirgindir ancak kuvvetli sağanaklar nedeniyle Türkiye’nin birçok bölgesinde sel meydana gelebilir.
Sel riskini en fazla artıran insan faaliyeti nedir?
Dere yataklarının yapılaşmaya açılması, taşkın alanlarının daraltılması ve geçirimsiz kent yüzeylerinin artması başlıca risk artırıcı uygulamalardır.