Deprem, sel, heyelan, kuraklık, volkanik patlama veya kasırga gibi doğa olayları Dünya’nın her yerinde aynı sıklıkta görülmez. Görüldükleri yerlerde de aynı sonuçları doğurmazlar. Benzer büyüklükteki iki depremden biri sınırlı hasara yol açarken diğeri büyük bir afete dönüşebilir. Aynı miktardaki yağış, bir bölgede olağan karşılanırken başka bir yerde can ve mal kayıplarına neden olabilir.
Bunun nedeni, doğal afetlerin yalnızca fiziksel bir doğa olayı olmamasıdır. Afetin ortaya çıkmasında tehlikenin büyüklüğü kadar insanların nerede yaşadığı, yapılaşmanın niteliği, ekonomik koşullar, arazi kullanımı ve toplumun hazırlık düzeyi de önem taşır.
Bu nedenle doğal afetleri anlamanın en etkili yollarından biri onları coğrafi açıdan analiz etmektir.
Doğa Olayı ile Afet Aynı Şey Değildir
Bir deprem, şiddetli yağış veya volkanik patlama öncelikle bir doğal olaydır. Bu olayun insan yaşamını, yerleşmeleri, ekonomik faaliyetleri ve çevreyi ciddi biçimde etkilemesi durumunda ise afetten söz edilir.
Birleşmiş Milletler Afet Risklerinin Azaltılması Ofisi, afeti; tehlikeli olayların maruziyet, kırılganlık ve başa çıkma kapasitesiyle etkileşmesi sonucunda toplumun işleyişinde ciddi bozulma meydana gelmesi şeklinde ele alır.
Bu yaklaşım önemli bir ayrım ortaya koyar:
Her tehlikeli doğa olayı afet değildir.
Örneğin yerleşmenin bulunmadığı bir çölde meydana gelen şiddetli deprem büyük bir jeolojik olay olabilir ancak insanları ve altyapıyı etkilemediği sürece toplumsal anlamda büyük bir afet oluşturmayabilir.
Buna karşılık daha küçük büyüklükteki bir deprem, dayanıksız yapıların yoğun olduğu kalabalık bir kentte çok ağır sonuçlar doğurabilir.
Afet Riskini Belirleyen Temel Unsurlar
Doğal afetlerin coğrafi analizinde yalnızca olayın nerede meydana geldiğine bakılmaz. Riskin oluşmasına katkıda bulunan farklı bileşenler birlikte değerlendirilir.
Tehlike
Tehlike; can kaybına, yaralanmaya, ekonomik zarara veya çevresel bozulmaya neden olabilecek olay ya da süreçtir.
Deprem, tsunami, sel, heyelan, kuraklık, fırtına ve volkanik patlama bu kapsamda değerlendirilebilir.
Maruziyet
Maruziyet, tehlikenin etkileyebileceği bölgede insanların, yapıların, altyapının ve ekonomik faaliyetlerin bulunmasıdır.
Örneğin aktif bir fayın yakınında milyonlarca kişinin yaşadığı büyük bir kent bulunması, deprem açısından maruziyeti artırır.
Kırılganlık
Kırılganlık, insanların ve sistemlerin bir tehlikenin etkilerinden zarar görme eğilimini artıran fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel koşullardır.
Dayanıksız binalar, yetersiz altyapı, plansız kentleşme, düşük gelir düzeyi ve afet bilincinin zayıflığı kırılganlığı artırabilir.
Kapasite
Kapasite ise toplumun afet öncesinde hazırlanabilme, afet sırasında müdahale edebilme ve sonrasında toparlanabilme gücüdür.
Erken uyarı sistemleri, sağlam altyapı, eğitimli müdahale ekipleri, etkili yönetim ve toplumun afet bilinci kapasitenin parçalarıdır.
Bu nedenle afet riski basitleştirilmiş biçimde şöyle düşünülebilir:
Tehlike + Maruziyet + Kırılganlık → Afet Riski
Ancak gerçek risk değerlendirmeleri bundan daha karmaşıktır ve mevcut kapasite de hesaba katılır. UNDRR de risk değerlendirmelerinde tehlikenin konumu, şiddeti ve olasılığının; maruziyet ve kırılganlık koşullarıyla birlikte incelenmesini esas alır.
Doğal Afetlerin Coğrafi Dağılışı Neden Farklıdır?
Doğal afetler Dünya üzerinde rastgele dağılmaz. Her afet türünün oluşumunu kolaylaştıran belirli doğal koşullar vardır.
Bu nedenle afetlerin dağılışını anlamak için jeoloji, yer şekilleri, iklim, su sistemleri ve insan faaliyetleri birlikte incelenmelidir.
Depremlerin Coğrafi Dağılışı
Depremlerin dünya üzerindeki dağılışında levha tektoniği belirleyicidir.
Yerkabuğunu oluşturan levhalar sürekli hareket eder. Levhaların birbirine yaklaştığı, birbirinden uzaklaştığı veya yatay olarak hareket ettiği sınırlarda büyük gerilimler oluşabilir. Bu gerilimlerin faylar boyunca aniden boşalması depremlere yol açar.
Dünya depremlerinin büyük bölümü levha sınırları çevresinde yoğunlaşır.
Özellikle:
- Pasifik Ateş Çemberi,
- Alp–Himalaya kuşağı,
- okyanus ortası sırtları
sismik etkinliğin yoğun olduğu başlıca alanlardır.
Ancak levha sınırlarından uzakta bulunan kıta içlerinde de eski fay sistemlerinin yeniden hareketlenmesi sonucu depremler meydana gelebilir.
Deprem Riskini Artıran Coğrafi Faktörler
Bir yerde aktif fay bulunması tek başına afetin boyutunu belirlemez.
Şunlar da önemlidir:
- zeminin jeolojik özellikleri,
- yeraltı suyu koşulları,
- eğim,
- bina yoğunluğu,
- yapı kalitesi,
- nüfus yoğunluğu,
- ulaşım ve müdahale imkânları.
Örneğin gevşek alüvyonlarla kaplı zeminler bazı depremlerde sarsıntının etkisini artırabilir.
Volkanik Afetlerin Coğrafi Dağılışı
Volkanların dağılışı da büyük ölçüde levha hareketleriyle ilişkilidir.
Özellikle dalma-batma kuşakları ve levhaların birbirinden uzaklaştığı alanlarda volkanik faaliyet yoğundur. Bu nedenle dünya üzerindeki volkanların önemli bir bölümü Pasifik çevresinde yer alır.
Volkanik faaliyet yalnızca lav akıntılarından ibaret değildir.
Bir volkan çevresinde:
- kül yağışı,
- piroklastik akıntılar,
- zehirli gazlar,
- çamur akıntıları,
- heyelanlar
gibi farklı tehlikeler oluşabilir.
Dolayısıyla volkan riskinin analizinde yalnızca kratere olan uzaklık değil; hâkim rüzgâr yönü, vadiler, yerleşme dağılışı ve tahliye imkânları da dikkate alınır.
Sellerin Coğrafi Analizi
Sel riskinin oluşmasında hem doğal hem de beşerî faktörler rol oynar.
Doğal faktörler arasında:
- kısa sürede düşen yoğun yağış,
- havzanın eğimi,
- toprağın suya doygunluğu,
- akarsu ağının özellikleri,
- karların hızlı erimesi
yer alır.
Ancak kentleşme sel riskini önemli ölçüde değiştirebilir.
Asfalt, beton ve binalar yüzeyin geçirimsizliğini artırır. Böylece yağmur suyunun toprağa sızması azalırken yüzeysel akış hızlanabilir.
Akarsu yataklarının daraltılması veya taşkın düzlüklerinin yapılaşmaya açılması da maruziyeti artırır.
Bu nedenle kent selleri yalnızca meteorolojik bir sorun değildir; aynı zamanda şehir planlama ve arazi kullanımı sorunudur.
Heyelanların Coğrafi Dağılışı
Heyelanların meydana gelmesinde yer şekilleri büyük önem taşır.
Başlıca doğal etkenler:
- dik yamaçlar,
- zayıf kayaç veya toprak yapısı,
- yoğun yağış,
- kar erimesi,
- depremler
olarak sıralanabilir.
Fakat insan faaliyetleri de yamaç dengesini bozabilir.
Yol yapımı sırasında yamacın kesilmesi, ormanların ortadan kaldırılması, yanlış drenaj uygulamaları ve kontrolsüz yapılaşma heyelan tehlikesini artırabilir.
Bu nedenle heyelan analizi jeomorfoloji ile arazi kullanımının birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
Kuraklığın Coğrafi Analizi
Kuraklık diğer birçok doğal afetten farklıdır. Genellikle ani başlamaz ve etkileri uzun sürede ortaya çıkar.
Yağışların uzun süre normal değerlerin altında kalması meteorolojik kuraklığı başlatabilir. Ancak su kaynaklarının kullanımı, tarım biçimleri ve nüfus baskısı sorunun büyüklüğünü belirler.
Kuraklığın etkileri:
- tarımsal üretimin azalması,
- su kaynaklarının küçülmesi,
- yeraltı su seviyelerinin düşmesi,
- ekosistemlerin zarar görmesi,
- orman yangını riskinin artması
şeklinde görülebilir.
Aynı miktarda yağış azlığı, su kaynaklarını iyi yöneten bir bölge ile yoğun su tüketen başka bir bölgede aynı sonuçları doğurmayabilir.
Bu nedenle kuraklık aynı zamanda bir su yönetimi problemidir.
Tropikal Siklonların Coğrafi Dağılışı
Tropikal siklonlar sıcak tropikal okyanuslar üzerinde gelişir.
Kuzey Atlantik, Kuzeybatı Pasifik ve Hint Okyanusu bu sistemlerin görüldüğü başlıca alanlardır.
Bir tropikal siklonun yıkıcılığını yalnızca rüzgâr hızı belirlemez.
Özellikle:
- fırtına kabarması,
- aşırı yağış,
- kıyının yükseltisi,
- nüfus yoğunluğu,
- yapı kalitesi,
- tahliye kapasitesi
sonuç üzerinde büyük rol oynar.
Bu nedenle alçak delta kıyıları ve yoğun nüfuslu kıyı kentleri tropikal siklonlara karşı daha yüksek risk taşıyabilir.
Orman Yangınlarının Coğrafi Boyutu
Orman yangınları doğal süreçler ve insan faaliyetlerinin kesiştiği afet türlerinden biridir.
Yangın tehlikesini artırabilecek koşullar arasında:
- yüksek sıcaklık,
- uzun süreli kuraklık,
- düşük nem,
- kuvvetli rüzgâr,
- yanıcı bitki örtüsünün yoğunluğu
bulunur.
Ancak yangınların yerleşmelere dönüşmesi, yol ağları, tarım alanları ve orman içindeki insan faaliyetleri de risk üzerinde etkilidir.
Özellikle orman ile yerleşmelerin iç içe geçtiği bölgelerde yangının doğal alanlardan yapılaşmış alanlara geçme riski artabilir.
İnsan Faaliyetleri Afet Riskini Nasıl Artırır?
Doğal tehlikeleri tamamen ortadan kaldırmak çoğu zaman mümkün değildir. Ancak bunların afete dönüşme ihtimali büyük ölçüde insan kararlarından etkilenebilir.
Plansız Kentleşme
Fayların, taşkın düzlüklerinin, dik yamaçların veya kıyı taşkın alanlarının yapılaşmaya açılması maruziyeti artırır.
Yanlış Arazi Kullanımı
Ormansızlaşma, sulak alanların ortadan kaldırılması ve doğal drenaj sistemlerinin bozulması sel, erozyon ve heyelan risklerini büyütebilir.
Nüfusun Yoğunlaşması
Riskli bölgelerde nüfus ve ekonomik faaliyetlerin yoğunlaşması, aynı doğa olayının çok daha fazla insanı ve ekonomik değeri etkilemesine neden olur.
Altyapı Yetersizliği
Yetersiz drenaj, dayanıksız ulaşım ağları, eski enerji sistemleri ve zayıf iletişim altyapısı afet sırasında ikincil sorunların oluşmasına yol açabilir.
Coğrafi Bilgi Sistemleri Afet Analizinde Nasıl Kullanılır?
Modern afet analizinde Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) önemli araçlardan biridir.
CBS aracılığıyla farklı konumsal veriler aynı ortamda değerlendirilebilir.
Örneğin deprem risk analizinde:
- aktif faylar,
- zemin özellikleri,
- bina dağılışı,
- nüfus,
- hastaneler,
- yollar,
- toplanma alanları
birlikte incelenebilir.
Sel analizinde ise:
- yükselti,
- eğim,
- akarsu ağı,
- yağış,
- arazi kullanımı,
- geçmiş taşkın alanları
üst üste değerlendirilerek riskli bölgeler belirlenebilir.
Bu yöntem afet riskinin nerede yoğunlaştığını göstermeye yardımcı olur.
Ancak risk haritası, bir afetin tam olarak hangi gün ve saatte meydana geleceğini göstermez. CBS daha çok mekânsal risklerin değerlendirilmesi, planlama ve karar desteği için kullanılır.
Ölçek Afet Analizini Nasıl Değiştirir?
Coğrafyada ölçek son derece önemlidir.
Dünya ölçeğinde bakıldığında depremlerin büyük levha sınırlarında yoğunlaştığı görülür.
Ülke ölçeğinde aktif fay kuşakları öne çıkar.
Kent ölçeğine inildiğinde ise zemin, bina stoku, nüfus yoğunluğu ve ulaşım ağı gibi ayrıntılar önem kazanır.
Mahalle ölçeğinde ise tek tek yapıların niteliği ve tahliye yolları bile belirleyici olabilir.
Bu nedenle afet riskini değerlendirirken şu soru mutlaka sorulmalıdır:
Hangi ölçekte analiz yapıyoruz?
Aynı Doğa Olayı Neden Her Yerde Aynı Sonucu Doğurmaz?
Afet coğrafyasının temel sorularından biri budur.
Çünkü afetin büyüklüğü yalnızca tehlikenin şiddetine bağlı değildir.
Örneğin aynı büyüklükteki iki deprem:
- farklı zeminlerde,
- farklı yapı kalitesine sahip kentlerde,
- farklı nüfus yoğunluklarında,
- farklı hazırlık düzeylerinde
tamamen farklı sonuçlar doğurabilir.
Benzer biçimde aynı şiddetteki yağış, doğal taşkın alanları korunmuş bir havzada sınırlı etki yaratırken yoğun yapılaşmış başka bir havzada büyük sele dönüşebilir.
Dolayısıyla afet riskinde “Nerede oldu?” sorusu kadar “Orada ne vardı?” sorusu da önemlidir.
İklim Değişikliği Afet Riskini Nasıl Etkiliyor?
İklim değişikliği bütün afet türlerini aynı şekilde etkilemez. Deprem ve volkanizma gibi tektonik kökenli afetlerin temel nedeni iklim değildir.
Buna karşılık sıcak hava dalgaları, aşırı yağışlar, kuraklık, orman yangını koşulları ve bazı kıyı taşkınları gibi iklimle ilişkili tehlikelerin özellikleri değişebilir.
Deniz seviyesinin yükselmesi de kıyı bölgelerinde fırtına kabarmalarının ve kıyı taşkınlarının etkisini artırabilecek önemli bir faktördür.
Burada da yalnızca iklimsel tehlikenin değişmesine değil, insanların bu tehlikelere ne ölçüde maruz kaldığına ve ne kadar kırılgan olduğuna bakmak gerekir.
Afet Riskini Azaltmada Coğrafyanın Rolü
Coğrafi analiz afet meydana geldikten sonra hasarı açıklamak için değil, afet gerçekleşmeden önce riskleri azaltmak için daha değerlidir.
Coğrafi bilgi kullanılarak:
- riskli alanlar belirlenebilir,
- yapılaşma sınırlandırılabilir,
- kritik altyapının yeri planlanabilir,
- tahliye güzergâhları oluşturulabilir,
- erken uyarı sistemleri geliştirilebilir,
- müdahale ekiplerinin erişimi planlanabilir.
Bu yaklaşımın temel amacı doğal olayları durdurmak değil, toplumun bu olaylardan zarar görme ihtimalini azaltmaktır.
Sözün Kısası
Doğal afetlerin coğrafi analizi, afetleri yalnızca deprem, sel veya fırtına gibi fiziksel olaylar olarak görmez.
Asıl mesele;
tehlikenin nerede oluştuğu, insanların ve ekonomik değerlerin nerede bulunduğu, bu unsurların ne kadar kırılgan olduğu ve toplumun ne kadar hazırlıklı olduğudur.
Bu nedenle aynı doğa olayı farklı yerlerde tamamen farklı sonuçlar doğurabilir.
Coğrafya bize yalnızca afetlerin nerede meydana geldiğini değil, neden bazı yerlerde daha büyük felaketlere dönüştüğünü de açıklar.
Sıkça Sorulan Sorular
Doğal afet ile doğal tehlike arasındaki fark nedir?
Doğal tehlike, insanlara ve çevreye zarar verme potansiyeli bulunan doğal olaydır. Bu olay toplumun işleyişini ciddi biçimde bozarak can, mal veya çevresel kayıplara yol açtığında afet ortaya çıkar.
Afet riski hangi faktörlere bağlıdır?
Tehlikenin şiddeti ve gerçekleşme olasılığının yanında maruziyet, kırılganlık ve toplumun müdahale kapasitesi afet riskini belirler.
Doğal afetler Dünya üzerinde neden eşit dağılmaz?
Çünkü deprem, volkanizma, sel, heyelan veya tropikal siklon gibi olayların oluşması için gereken jeolojik, jeomorfolojik ve iklimsel koşullar bölgeden bölgeye değişir.
Depremler neden belirli bölgelerde yoğunlaşır?
Depremlerin büyük bölümü tektonik levhaların etkileştiği sınırlar ve aktif fay sistemleri çevresinde meydana gelir.
İnsan faaliyetleri doğal afetlere neden olur mu?
Bazı doğal olayların temel nedeni insan değildir ancak plansız kentleşme, ormansızlaşma, yanlış arazi kullanımı ve riskli alanların yapılaşmaya açılması doğal tehlikelerin afete dönüşme ihtimalini ve sonuçlarını artırabilir.
CBS afet yönetiminde ne işe yarar?
CBS; tehlike, nüfus, bina, altyapı ve çevre verilerinin birlikte analiz edilmesini sağlar. Böylece riskli alanların, tahliye güzergâhlarının ve müdahale önceliklerinin belirlenmesine yardımcı olur.
İklim değişikliği bütün doğal afetleri artırır mı?
Hayır. Deprem ve volkanizma gibi tektonik olayların temel nedeni iklim değişikliği değildir. Ancak aşırı sıcaklar, şiddetli yağışlar, kuraklık, yangın koşulları ve kıyı taşkınları gibi iklimle ilişkili riskleri etkileyebilir.