Öğrencinin telefonu çantasında duruyor. Ekranı kapalı, sesi kısık. Ama aklı orada. Bir bildirim geldi mi, kim yazdı, grupta ne konuşuluyor, paylaştığı şeye kaç kişi baktı… Telefonu eline almaması, dikkatinin bütünüyle derste olduğu anlamına gelmiyor.
Öğretmenlik yaptığım yıllar boyunca sınıfa giren pek çok teknolojik araç gördüm. Bazıları kısa sürede kayboldu, bazıları eğitimin parçası hâline geldi. Akıllı telefon ise hepsinden farklı. Çünkü sınıfa yalnızca bir araç olarak girmiyor; öğrencinin arkadaş çevresini, eğlencesini, merakını ve alışkanlıklarını da beraberinde getiriyor.
Bu yüzden okullardaki telefon tartışmasını “Teknoloji iyidir” veya “Telefon zararlıdır” gibi iki basit cümleyle çözemeyiz.
Telefon sınıftaysa dersin de bir rakibi var
Bir öğretmen, öğrencinin dikkatini toplamak için yalnızca sınıftaki seslerle mücadele etmiyor artık. Karşısında sosyal medya, mesajlar, videolar ve oyunlardan oluşan sonsuz bir akış var. Üstelik bunların tamamı öğrencinin cebinde.
Telefon ders sırasında kullanıldığında sorun yalnızca o öğrenciyle sınırlı kalmıyor. Yanındaki ekrana bakıyor, arkasındaki ne olduğunu merak ediyor, öğretmen uyarıda bulununca dersin akışı kesiliyor. Bir süre sonra konu işlemek yerine telefonla uğraşmaya başlıyorsunuz.
Öğretmenin görevi kimin sıranın altında mesaj yazdığını takip etmek değildir. Öğretmen dersini anlatmalı, soru sormalı, öğrenciyi düşündürmeli ve sınıftaki öğrenme ortamını korumalıdır. Telefon sürekli denetlenmesi gereken bir nesneye dönüştüğünde hem öğretmenin enerjisini hem de sınıfın zamanını tüketir.
Bu nedenle ders sırasında telefon kullanımının sınırlandırılmasını gerekli buluyorum.
Buradaki “sınırlandırma” kelimesi önemli. Çünkü öğrencinin telefonu yanında taşımasıyla ders boyunca kullanabilmesi aynı şey değildir.
Mesele yalnızca dikkat dağınıklığı değil
Telefonların okulda oluşturduğu en ciddi sorunlardan biri izinsiz görüntü çekimidir. Bir öğrencinin veya öğretmenin haberi olmadan çekilen birkaç saniyelik görüntü, bağlamından koparılarak yüzlerce kişiye ulaştırılabilir. Şaka diye başlayan bir paylaşım, küçük düşürmeye veya siber zorbalığa dönüşebilir.
Üstelik okulda yaşanan dijital bir olay okulda kalmaz. Akşam mesaj gruplarında devam eder, ertesi gün yeniden sınıfa taşınır. Böylece okul içindeki sıradan bir anlaşmazlık, günlerce süren bir gerilime dönüşebilir.
Telefonların teneffüslerdeki etkisini de görmezden gelemeyiz. Teneffüs yalnızca bir sonraki dersi bekleme süresi değildir. Öğrencinin arkadaşlarıyla konuştuğu, hareket ettiği, anlaşmazlık yaşadığı ve bunları çözmeyi öğrendiği bir zaman dilimidir. Her boşlukta ekrana yönelmek, bu doğal karşılaşmaları azaltıyor.
Okulun çocuğa kazandırdıkları yalnızca ders kitaplarında yazan bilgilerden ibaret değil. Yüz yüze iletişim kurmak, bir grubun parçası olmak, beklemek, sıkılmak ve kendi kendine oyalanabilmek de okul hayatının içinde öğreniliyor.
Yasak koyunca sorun çözülüyor mu?
Telefonu yasaklamak, ilk bakışta en kolay çözüm gibi görünüyor. Telefon ortadan kalkınca bildirim de görüntü çekimi de ders sırasında video izleme sorunu da ortadan kalkıyor.
En azından okul saatleri içinde.
Fakat öğrencinin telefonla kurduğu ilişki değişmiyor. Çocuk okul kapısından çıktığında aynı bildirimlerle, aynı sosyal medya akışıyla ve aynı kontrol etme isteğiyle yeniden baş başa kalıyor. Biz yalnızca telefonu birkaç saatliğine gözden uzaklaştırmış oluyoruz.
Tam da bu noktada yasak ile eğitim arasındaki fark ortaya çıkıyor. Yasak, davranışı belirli bir yerde durdurabilir. Eğitim ise öğrenciye o davranışı kendi başına yönetme becerisi kazandırmaya çalışır.
Elbette okul her sorunu tek başına çözemez. Ailenin tutumu, öğrencinin yaşı ve günlük alışkanlıkları da önemlidir. Ancak okulun yalnızca “Telefonu getir veya getirme” demesi yeterli değildir. Öğrenci neden böyle bir kurala ihtiyaç duyulduğunu da bilmelidir.
İzinsiz görüntü çekmenin neden yanlış olduğunu, bir fotoğrafı paylaşmanın ne gibi sonuçlar doğurabileceğini, sürekli gelen bildirimlerin dikkatini nasıl böldüğünü ve ekran karşısında geçirdiği zamanı nasıl yönetebileceğini konuşmadan yalnızca yasak koyarsak işin eğitim tarafını eksik bırakırız.
Telefon hiç mi eğitim aracı değil?
Akıllı telefonun sınıfta işe yarayabileceği durumlar var. Harita ve uydu görüntüsü incelemek, kısa bir araştırma yapmak, ölçüm uygulamalarından yararlanmak, bir arazi çalışmasını belgelemek veya öğretmenin hazırladığı dijital etkinliğe katılmak bunlardan bazıları.
Fakat telefonun eğitim amacıyla kullanılabilmesi, her ders öğrencinin elinde olması gerektiği anlamına gelmez.
Bir aracın derste kullanılıp kullanılmayacağına öğrencinin canı değil, dersin amacı karar vermelidir. Öğretmen gerekli görüyorsa telefon çıkarılır, etkinlik tamamlanınca yeniden kaldırılır. Böylece telefon eğitimin merkezine yerleşmez; gerektiğinde yararlanılan araçlardan biri olur.
Burada öğretmenlerin teknolojiye bakışı da belirleyici. Her öğretmenin telefon kullanarak etkinlik yapmak zorunda olduğunu düşünmüyorum. Teknoloji kullanmak tek başına iyi ders anlamına gelmediği gibi, kullanmamak da öğretmeni çağın gerisinde bırakmaz. Önemli olan seçilen aracın öğrenmeye gerçekten katkı sağlayıp sağlamadığıdır.
Velilerin kaygısı da anlaşılır
Telefon yasağı gündeme geldiğinde velilerin ilk sorusu genellikle aynı oluyor: “Çocuğuma gerektiğinde nasıl ulaşacağım?”
Özellikle okula kendi imkânlarıyla gidip gelen öğrenciler için bu kaygıyı küçümsememek gerekir. Ancak öğrencinin yanında telefon bulunması ile okul saatleri boyunca telefonu kullanması yine aynı şey değildir.
Telefon okulda kapalı veya sessiz biçimde çantada tutulabilir. Ders sırasında kullanılamaz, okul çıkışında açılabilir. Acil bir durumda da okul yönetimi üzerinden öğrenciye ulaşılabilir.
Bunun işlemesi için okulun açık bir uygulaması olmalıdır. Telefonun nerede tutulacağı, hangi durumda kullanılabileceği, kurala uyulmadığında ne yapılacağı ve velinin acil durumda kiminle iletişim kuracağı baştan belli olmalıdır.
Bir öğretmen başka, okul yönetimi başka, veli başka bir kural söylüyorsa uygulanabilir bir telefon politikasından söz edemeyiz.
Her öğrenciye aynı kural konulabilir mi?
İlkokul öğrencisiyle lise öğrencisinin telefon kullanımı aynı biçimde ele alınamaz. Yaş büyüdükçe öğrenciden daha fazla sorumluluk almasını bekleriz. Bunun karşılığında ona belirli bir hareket alanı da tanımamız gerekir.
Küçük yaşlarda daha sıkı bir sınırlandırma uygulanabilir. Ortaokul ve lisede ise ders sırasında kullanımın engellendiği, gerekli durumlarda öğretmen izniyle kullanılabildiği bir model daha gerçekçi olabilir.
Okulun koşulları da önemlidir. Öğrencilerin okula geliş biçimi, okulun telefonları güvenli biçimde saklayabileceği alanların bulunup bulunmaması ve velilerle kurulabilen iletişim, alınacak kararın uygulanmasını doğrudan etkiler.
Kâğıt üzerinde kusursuz görünen ama okulda uygulanamayan bir yasak, kısa süre sonra kimsenin ciddiye almadığı bir kurala dönüşür.
Sözün Kısası
Ders sırasında telefon kullanımının sınırlandırılması gerektiğini düşünüyorum. Telefon öğrencinin elinde veya sırasında olmamalı; öğretmen eğitim amacıyla gerekli gördüğünde kullanılmalıdır. İzinsiz fotoğraf ve video çekimine ise kesinlikle izin verilmemelidir.
Ancak bütün meseleyi telefonu yasaklayarak çözdüğümüzü sanmak kolaycılık olur.
Öğrencinin yalnızca telefonunu değil, telefonla kurduğu ilişkiyi de konuşmak zorundayız. Ekran süresini yönetmeyi, dijital ortamda başkalarının haklarına saygı göstermeyi, her bildirime anında cevap vermek zorunda olmadığını ve gerektiğinde telefonu kendi iradesiyle bırakabilmeyi öğrenmesi gerekiyor.
Çünkü okuldan mezun olduğunda kapıda telefonunu teslim edeceği biri olmayacak.
Okulun amacı, telefon bulunmadığında kurallara uyan öğrenciler değil; telefon yanındayken de ne zaman kullanmaması gerektiğini bilen insanlar yetiştirmek olmalıdır.