Bir kenti düşünün. Fırınlar ekmek üretir, kamyonlar onu marketlere taşır, belediye trafiği düzenler. Kimse bütün bu işleri tek başına planlamaz, ama sistem yine de işler. Herbert Spencer’ın toplum anlayışı tam da bu gözlemden beslenir. Spencer’a göre toplum, tıpkı canlı bir beden gibi büyüyen, karmaşıklaşan ve parçaları birbirine bağımlı hâle gelen bir yapıdır.
Herbert Spencer Kimdir?
Herbert Spencer, 1820’de İngiltere’nin Derby kentinde doğdu ve 1903’te öldü. Gençliğinde demiryolu mühendisi olarak çalıştı, ardından bir süre The Economist dergisinde editörlük yaptı. Hiçbir üniversitede kürsü sahibi olmadı. Buna rağmen 19. yüzyılın ikinci yarısında hem İngiltere’de hem de Amerika Birleşik Devletleri’nde en çok okunan düşünürlerden biri hâline geldi.
Çok Yönlü Bir Düşünür
Spencer yalnızca toplumla ilgilenmedi. Biyoloji, psikoloji, ahlak ve siyaset üzerine de binlerce sayfa yazdı. Bütün bu çalışmaları “Sentetik Felsefe” adını verdiği tek bir sistemde birleştirmeye çalıştı. Bu sistemin önemli parçaları şunlardır:
- Sosyal Statik (1851)
- Biyolojinin İlkeleri (1864–1867)
- Sosyolojinin İlkeleri (1876–1896)
- Ahlakın İlkeleri (1879–1893)
- Bireye Karşı Devlet (1884)
Spencer’ın amacı büyüktü. Evrendeki her şeyin, yıldızlardan insan topluluklarına kadar, aynı temel yasaya göre değiştiğini göstermek istiyordu. Bu nedenle onun toplum görüşünü anlamak için önce evrim fikrine bakmak gerekir. Düşünürün hayatı ve eserleri hakkında ayrıntılı bilgiye Stanford Felsefe Ansiklopedisi’nin Spencer maddesinden ulaşabilirsiniz.
Herbert Spencer Toplum Anlayışının Temeli: Evrim
Spencer’ın bütün düşüncesi tek bir fikre dayanır: Her şey basitten karmaşığa doğru gelişir. O, bu süreci “homojenden heterojene geçiş” diye tanımladı. Homojen, parçaları birbirine benzeyen ve ayrışmamış yapı demektir. Heterojen ise farklılaşmış, çeşitlenmiş yapıyı anlatır.
Basitten Karmaşığa Toplumlar
Örneğin küçük bir avcı-toplayıcı grubunda herkes hemen hemen aynı işleri yapar. Avlanır, yiyecek toplar, barınak kurar. Grup büyüdükçe işler ayrışır. Kimisi çiftçi olur, kimisi zanaatkâr, kimisi asker ya da yönetici. Sonunda bugünkü gibi binlerce farklı mesleğin bulunduğu karmaşık toplumlar ortaya çıkar.
Spencer’a göre bu ayrışma, toplumu zayıflatmaz. Tam tersine, parçalar farklılaştıkça birbirlerine daha çok muhtaç hâle gelir. Çiftçi ekmek için değirmenciye, değirmenci makine için demirciye ihtiyaç duyar. Böylece toplum hem çeşitlenir hem de daha sıkı bir bütünlük kazanır.
“En Uygun Olanın Hayatta Kalması”
Çoğu kişi “en uygun olanın hayatta kalması” sözünü Charles Darwin’e ait sanır. Oysa bu ifadeyi ilk kez Spencer, 1864’te yayımlanan Biyolojinin İlkeleri adlı eserinde kullandı. Darwin de daha sonra bu ifadeyi kendi kitabının yeni baskılarına aldı.
Öte yandan Spencer’ın evrim anlayışı Darwin’inkiyle aynı değildi. Spencer, canlıların yaşamları boyunca kazandıkları özellikleri sonraki kuşaklara aktarabileceğine inanıyordu. Bu görüş, Fransız doğabilimci Lamarck’tan gelir. Spencer bu fikri topluma da uyguladı. Ona göre insanlar yeni koşullara uyum sağladıkça alışkanlıkları ve ahlak anlayışları da kuşaktan kuşağa gelişecekti.
Toplum Bir Organizmaya Benzer mi?
Herbert Spencer toplum anlayışının en bilinen yönü, toplumu canlı bir varlığa benzetmesidir. Bu yaklaşıma “organizma benzetmesi” denir. Spencer, Sosyolojinin İlkeleri adlı eserinde bu benzetmeyi ayrıntılı biçimde işledi. Ancak benzerliklerin yanında önemli farkları da vurguladı.
Toplum ile Canlı Arasındaki Benzerlikler
Spencer’a göre toplum ile canlı beden arasında şu benzerlikler vardır:
- Büyüme: Bir canlı nasıl büyüyorsa toplum da nüfus ve alan bakımından büyür.
- Farklılaşma: Büyüdükçe her ikisinin parçaları da farklı görevler üstlenir.
- Karşılıklı bağımlılık: Kalp akciğer olmadan çalışamaz; aynı şekilde ekonomi de ulaşım olmadan işleyemez.
- Süreklilik: Hücreler yenilenir ama beden yaşamaya devam eder. Bireyler doğar ve ölür, toplum ise varlığını sürdürür.
Spencer ayrıca toplumdaki işleri üç ana sisteme ayırdı. Besleyici sistem tarım ve sanayi gibi üretim faaliyetlerini kapsar. Dağıtıcı sistem yollar, ticaret ve iletişim gibi bağlantıları anlatır. Düzenleyici sistem ise yönetim, ordu ve hukuk gibi denetim işlevlerini üstlenir.
Önemli Bir Fark: Toplum Birey İçin Vardır
Bununla birlikte Spencer, benzetmeyi sonuna kadar götürmedi. Bir bedende hücrelerin bilinci yoktur; düşünen ve hisseden yalnızca bütündür. Toplumda ise durum tam tersidir. Düşünen, sevinen ve acı çeken bireylerdir; toplumun kendine ait tek bir beyni yoktur.
Bu fark, Spencer için çok önemli bir sonuç doğurur. Ona göre birey toplum için değil, toplum birey için vardır. Dolayısıyla toplumun refahı, onu oluşturan insanların mutluluğundan ayrı düşünülemez. Bu görüş, Spencer’ın siyasi fikirlerinin de temelini oluşturur.
Askeri Toplum ve Sanayi Toplumu Ayrımı
Spencer, toplumları iki temel türe ayırdı: askeri (militan) toplum ve sanayi toplumu. Bu ayrım, onun sosyolojisinin merkezinde yer alır. Ayrıca gerçek toplumların çoğunun bu iki tür arasında bir yerde bulunduğunu kabul etti.
Zorunlu İşbirliğine Dayanan Askeri Toplum
Askeri toplumda işbirliği zorla sağlanır. Toplumun temel amacı savaşmak ve savunmaktır. Bu yüzden güç tek elde toplanır, hiyerarşi katıdır ve bireyler emirlere uymak zorundadır. Spencer bu tür toplumun yapısını, zorla askere alınmış bir orduya benzetti.
Böyle toplumlarda insanların konumu genellikle doğuştan belirlenir. Devlet ekonomiyi, eğitimi ve dini yakından denetler. Ayrıca dışa bağımlı olmamak için ticaret sınırlanır. Spencer’a göre eski imparatorluklar ve krallıkların çoğu bu türün örnekleridir.
Gönüllü İşbirliğine Dayanan Sanayi Toplumu
Sanayi toplumunda ise işbirliği gönüllüdür. İnsanlar sözleşmeler yapar, karşılıklı çıkar için birlikte çalışır ve istediklerinde bu ilişkiden ayrılabilir. Spencer bu yapıyı, çalışanların ücret karşılığında hizmet verdiği ve dilediğinde ayrılabildiği bir şirkete benzetti.
Bu toplumda devletin görevi küçülür. Spencer’a göre devlet yalnızca bireylerin haklarını korumalı, sözleşmelerin uygulanmasını sağlamalı ve dış saldırılara karşı savunma yapmalıdır. Bunun dışındaki alanlara karışmamalıdır.
Spencer, toplumların zamanla askeri türden sanayi türüne doğru evrileceğine inanıyordu. Yine de bu değişimin düz bir çizgide ilerlemediğini biliyordu. Savaş ya da kriz dönemlerinde toplumların yeniden askeri yapıya dönebileceği konusunda uyarılarda bulundu.
Bireycilik ve Devletin Sınırları
Spencer’ın toplum görüşü, güçlü bir bireycilikle iç içedir. Ona göre bir toplumun ilerlemesi, bireylerin özgürce hareket edebilmesine bağlıdır. Bu nedenle devletin ekonomik ve toplumsal hayata müdahalesine karşı çıktı.
“Eşit Özgürlük” İlkesi
Spencer’ın ahlak anlayışının temelinde “eşit özgürlük” ilkesi bulunur. Buna göre herkes, başkalarının aynı özgürlüğüne zarar vermediği sürece dilediğini yapmakta serbesttir. Spencer bu ilkeden yaşam, mülkiyet ve ifade gibi temel hakları türetti.
Bu düşünceyle Spencer, devlet eliyle yapılan birçok düzenlemeye itiraz etti. Örneğin zorunlu devlet eğitimini, devlet kiliselerini ve ekonomiye yönelik sıkı denetimleri askeri toplumun kalıntıları olarak gördü. Bireye Karşı Devlet adlı eserinde, iyi niyetli yasaların bile zamanla bireysel özgürlüğü daraltabileceğini savundu.
Spencer’a Yöneltilen Eleştiriler
Spencer yaşadığı dönemde çok popülerdi. Ancak 20. yüzyılın başından itibaren etkisi hızla azaldı. Bunun birden fazla nedeni vardı.
“Sosyal Darwinizm” Tartışması
Spencer çoğu zaman “sosyal Darwinizm” ile birlikte anılır. Bu kavram, güçlülerin ayakta kaldığı ve zayıfların elendiği bir rekabeti toplum için doğal sayan görüşleri anlatır. Spencer’ın yoksullara yönelik devlet yardımına karşı çıkması, bu suçlamayı güçlendirdi. Özellikle Amerikalı tarihçi Richard Hofstadter, onu yoksulluğu doğal gören tutucu bir düşünür olarak tanımladı.
Öte yandan günümüzde birçok araştırmacı bu değerlendirmeyi aşırı buluyor. Bu araştırmacılara göre Spencer bir toplumsal evrimciydi; ancak kaba bir sosyal Darwinist değildi. Ahlakı, adaleti ve bireysel hakları ciddiye alıyordu. Sanayi toplumunda yalnızca en güçlülerin değil, işbirliği yapanların başarılı olacağını da düşünüyordu.
Bilimsel Açıdan Eleştiriler
Spencer’ın sosyolojisine bilimsel eleştiriler de yöneltildi. Britannica’nın Spencer maddesine göre onun toplum kuramı, toplumu inceleme çabasına önemli bir ivme kazandırdı. Ancak zamanla toplumsal antropolojinin gelişmesiyle geride kaldı. Ayrıca bu kuram, bilimsel bir açıklamadan çok Spencer’ın kendi toplumsal ideallerini savunma aracı olarak görüldü.
Bir diğer eleştiri, Fransız sosyolog Emile Durkheim‘dan geldi. Durkheim, 1893’te yayımlanan Toplumsal İşbölümü adlı eserinde Spencer’ı adıyla eleştirdi. Durkheim’a göre toplum, bireylerin doğasından türeyen bir sonuç değildir. Tersine, bireyler büyük ölçüde toplumun ürünüdür.
Spencer’ın Sosyolojiye Bıraktığı Miras
Eleştirilere rağmen Spencer’ın etkisi tamamen silinmedi. Bugün sosyoloji derslerinde öğrenilen birçok fikrin izleri onun çalışmalarında bulunabilir.
İşlevselci Yaklaşımın Öncüsü
Spencer’ın toplumu birbirine bağlı parçalardan oluşan bir bütün olarak görmesi, sonraki dönemde gelişen işlevselci yaklaşım için önemli bir zemin hazırladı. Bu yaklaşım, aile, eğitim ve ekonomi gibi kurumların toplumsal düzende hangi görevleri üstlendiğini inceler. Bazı araştırmacılar Spencer’ı bu yaklaşımın kurucularından biri sayar; bazıları ise bu görüşe katılmaz.
Ayrıca Spencer, sosyolojiyi ayrı bir bilim olarak savunan ilk isimlerdendir. Sosyoloji terimini ortaya atan Auguste Comte olsa da Spencer, Sosyolojiyi İncelemek (1873) adlı kitabıyla bu yeni alanın geniş kitlelerce tanınmasına katkıda bulundu. Bu nedenle sosyoloji tarihi anlatılırken Comte, Marx, Durkheim ve Weber’in yanında Spencer’ın adı da sıkça geçer.
Sözün Kısası
Herbert Spencer toplum anlayışı, toplumu basitten karmaşığa doğru gelişen canlı bir yapı olarak görür. Spencer’a göre toplum büyüdükçe parçaları farklılaşır ve birbirine daha çok bağımlı hâle gelir.
Spencer, toplumları zorunlu işbirliğine dayanan askeri toplum ve gönüllü işbirliğine dayanan sanayi toplumu olarak ikiye ayırdı. Toplumun birey için var olduğunu savundu ve devletin rolünün sınırlı kalması gerektiğini düşündü.
Bu görüşler hem sosyal Darwinizm tartışmaları hem de bilimsel yetersizlikler nedeniyle eleştirildi. Yine de Spencer, toplumu bir sistem olarak ele alan sosyolojik düşüncenin önemli öncülerinden biri olmaya devam ediyor.
Sık Sorulan Sorular
Herbert Spencer’a göre toplum nedir?
Spencer’a göre toplum, canlı bir organizma gibi büyüyen, farklılaşan ve parçaları birbirine bağımlı olan bir yapıdır. Ancak bir bedenden farklı olarak toplumda düşünen ve hisseden, bireylerin kendisidir.
Spencer’ın organizma benzetmesi ne anlatır?
Bu benzetme, toplumun da bir canlı gibi büyüdüğünü, parçalarının farklı görevler üstlendiğini ve bu parçaların birbirine muhtaç olduğunu anlatır. Spencer toplumdaki işleri besleyici, dağıtıcı ve düzenleyici sistemler olarak üçe ayırmıştır.
Askeri toplum ile sanayi toplumu arasındaki fark nedir?
Askeri toplumda işbirliği zorla sağlanır, güç tek elde toplanır ve hiyerarşi katıdır. Sanayi toplumunda ise işbirliği gönüllüdür, ilişkiler sözleşmeye dayanır ve devletin rolü küçüktür.
“En uygun olanın hayatta kalması” sözü kime aittir?
Bu ifadeyi ilk kez Herbert Spencer, 1864’te yayımlanan Biyolojinin İlkeleri adlı eserinde kullanmıştır. Darwin de daha sonra bu ifadeyi kendi kitabına almıştır.
Herbert Spencer sosyal Darwinist miydi?
Spencer uzun süre sosyal Darwinizmle özdeşleştirildi. Ancak günümüzde birçok araştırmacı, onun bir toplumsal evrimci olduğunu ama kaba bir sosyal Darwinist olmadığını, ahlak ve bireysel haklara önem verdiğini vurgular.
Spencer’ın sosyolojiye en önemli katkısı nedir?
Spencer, toplumu birbirine bağlı parçalardan oluşan bir bütün olarak ele aldı. Bu bakış açısı, daha sonra gelişen işlevselci yaklaşım için önemli bir zemin hazırladı.
Durkheim, Spencer’ı neden eleştirdi?
Durkheim’a göre Spencer, toplumu bireylerin doğasından türeyen bir sonuç gibi görüyordu. Durkheim ise tam tersine, bireylerin büyük ölçüde toplumun ürünü olduğunu savundu.