Suç ve toplumsal sapma sosyolojisi, insanların neden kurallara uyduğunu veya bazı durumlarda bu kuralların dışına çıktığını inceler. Ancak yalnızca suçu işleyen kişiye odaklanmaz. Kuralların nasıl oluştuğunu, hangi davranışların sapma sayıldığını, toplumun bu davranışlara nasıl tepki verdiğini ve yaptırımların kimlere nasıl uygulandığını da araştırır.
Bir davranışın suç olmasıyla toplum tarafından aykırı bulunması aynı şey değildir. Bazı davranışlar yasalara aykırı olmadığı halde toplumda tepki görebilir. Bazı suçlar ise çevredeki insanlar tarafından sıradanlaştırılabilir veya görmezden gelinebilir. Bu nedenle suç ve sapma, bireysel tercihler kadar kültür, toplumsal yapı, eşitsizlik, çevre ve güç ilişkileriyle de bağlantılıdır.
Suç ve Toplumsal Sapma Nedir?
Suç ile toplumsal sapma günlük dilde birbirinin yerine kullanılabilir. Sosyolojide ise bu iki kavram arasında belirgin bir ayrım vardır.
Toplumsal sapma ne anlama gelir?
Toplumsal sapma, bir toplumda veya grupta geçerli olan normların dışına çıkan davranışları ifade eder. Norm, belirli bir durumda insanlardan nasıl davranmalarının beklendiğini gösteren yazılı ya da yazılı olmayan kuraldır.
Bir cenaze töreninde yüksek sesle gülmek, resmi bir toplantıya uygun görülmeyen kıyafetle katılmak veya toplu taşımada çevreyi rahatsız edecek kadar yüksek sesle konuşmak yasalara aykırı olmayabilir. Buna rağmen bu davranışlar, ortamın kurallarını ihlal ettiği için sapma olarak değerlendirilebilir.
Sapma kavramı yalnızca zarar veren veya ahlaken kötü kabul edilen davranışları kapsamaz. Toplumun yerleşik beklentilerine karşı çıkan yenilikçiler, sanatçılar, hak savunucuları ve reform hareketleri de yaşadıkları dönemde sapkın, tehlikeli veya uygunsuz olarak etiketlenebilir. Bu nedenle sosyolojide sapma, ahlaki bir suçlama değil, normdan ayrılmayı anlatan bir inceleme kavramıdır.
Suç nedir?
Suç, ceza kanununda veya ceza hükmü taşıyan özel kanunlarda tanımlanan ve cezai yaptırıma bağlanan eylemdir. Bir davranışın toplum tarafından yanlış bulunması, onu tek başına suç haline getirmez. Suçun kanunda düzenlenmiş olması gerekir.
Hırsızlık, dolandırıcılık ve kasten yaralama suçtur çünkü hukuk sistemi bu eylemleri açıkça yasaklar ve karşılığında ceza öngörür. Bir arkadaş toplantısında kaba davranmak ise toplumsal normları ihlal edebilir fakat tek başına suç oluşturmaz.
Bu ayrım üç temel durumu ortaya çıkarır:
- Hem suç hem toplumsal sapma sayılan davranışlar bulunur.
- Suç olmadığı halde toplum tarafından sapma sayılan davranışlar vardır.
- Kanunen suç olan bazı davranışlar belirli çevrelerde normalleştirilebilir.
Her farklı davranış sapma mıdır?
Hayır. Az rastlanan, alışılmadık veya çoğunluktan farklı olan her davranış sapma değildir. Solak olmak, az bilinen bir müzik türünü dinlemek veya sıra dışı bir hobi edinmek istatistiksel açıdan seyrek görülebilir. Ancak bu özellikler mutlaka bir toplumsal normu ihlal etmez.
Sapmadan söz edebilmek için davranışın yalnızca farklı olması değil, belirli bir toplumsal beklentiyle çatışması ve çevreden bir tepki doğurması gerekir.
Toplumsal Sapma Neden Zamana ve Yere Göre Değişir?
Toplumsal normlar evrensel ve değişmez değildir. Kültüre, tarihsel döneme, gruba ve davranışın gerçekleştiği ortama göre değişebilir. Bu nedenle aynı davranış farklı koşullarda farklı biçimlerde değerlendirilebilir.
Kültürün etkisi
Her toplum; giyim, konuşma, aile ilişkileri, inanç, eğlence ve kamusal davranış konusunda farklı beklentiler geliştirebilir. Bir toplumda olağan karşılanan davranış, başka bir toplumda saygısızlık veya uygunsuzluk olarak görülebilir.
Bu durum, her davranışın eşit derecede kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez. Daha çok, sapma yargısının davranışın yanında kültürel kurallara ve toplumsal tepkilere de bağlı olduğunu gösterir.
Zaman içinde değişen kurallar
Bugün olağan kabul edilen birçok davranış geçmişte ciddi tepkiyle karşılanmıştır. Kadınların belirli mesleklerde çalışması, gençlerin giyim tarzları, sanat eserlerinin içerikleri veya kamusal alandaki davranışlar zaman içinde farklı biçimlerde değerlendirilmiştir.
Tersi de mümkündür. Geçmişte olağan karşılanan bazı uygulamalar, hak anlayışındaki değişmeler sonucunda kabul edilemez veya yasa dışı hale gelebilir. Dolayısıyla toplumlar değiştikçe normların ve suç tanımlarının bir bölümü de değişir.
Ortam ve toplumsal rol
Aynı davranışın anlamı, gerçekleştiği yere göre farklılaşabilir. Bir futbol maçında yüksek sesle tezahürat yapmak olağanken kütüphanede aynı biçimde bağırmak tepki çeker.
İnsanların toplumsal rolleri de beklentileri etkiler. Bir hâkimden, doktordan, öğretmenden veya kamu görevlisinden beklenen davranışlar aynı değildir. Bu beklentilerin ihlali, davranış yasalara aykırı olmasa bile mesleki ya da toplumsal yaptırım doğurabilir.
Suç ve Sapmayı Açıklayan Sosyolojik Yaklaşımlar
Tek bir teori bütün suçları ve norm ihlallerini açıklayamaz. İşlevselci yaklaşım toplumsal düzen ve kurumlar üzerinde dururken etkileşimci açıklamalar öğrenme, etiketleme ve günlük ilişkileri inceler. Çatışmacı yaklaşım ise güç ve eşitsizlik sorunlarına yönelir.
İşlevselci yaklaşım
Emile Durkheim, suçun bütün toplumlarda görüldüğünü ve tamamen ortadan kaldırılmasının gerçekçi olmadığını savunur. Durkheim’ın suçu “normal” kabul etmesi, onu doğru veya yararlı bulduğu anlamına gelmez. Buradaki normal sözü, suçun farklı biçimlerde de olsa toplumların genelinde görülmesini anlatır.
Durkheim’a göre bir kuralın ihlal edilmesi ve toplumun buna tepki göstermesi, ortak sınırların yeniden görünür hale gelmesini sağlayabilir. Bazı sapmalar ise eskimiş normların tartışılmasına ve toplumsal değişime katkıda bulunabilir.
Robert K. Merton bu açıklamayı gerilim kuramıyla geliştirmiştir. Gerilim kuramı, toplumun insanlara başarı, gelir veya saygınlık gibi hedefler sunduğunu; ancak herkesin bu hedeflere ulaşmak için aynı imkanlara sahip olmadığını belirtir.
Örneğin ekonomik başarı çok güçlü biçimde teşvik edilirken nitelikli eğitime ve düzenli işe erişim sınırlı kalabilir. Amaçlar ile meşru yollar arasındaki bu uyumsuzluk, bazı kişilerin yasa dışı yöntemlere yönelme ihtimalini artırabilir. Bu açıklama, yoksulluğun otomatik olarak suç doğurduğunu söylemez. Aynı koşullarda yaşayan insanlar farklı tercihler yapabilir.
Sosyal düzensizlik yaklaşımı
Sosyal düzensizlik yaklaşımı, suçun yalnızca bireysel özelliklerle değil, yaşanılan çevrenin koşullarıyla da bağlantılı olduğunu savunur. Sürekli nüfus değişimi, kurumsal hizmetlerin yetersizliği, yoğun yoksunluk ve komşuluk bağlarının zayıflaması, ortak sorunlara müdahale etme kapasitesini azaltabilir.
Buradaki önemli nokta, belirli bir mahalleyi veya orada yaşayanları suçlu ilan etmemektir. Aynı şehir içinde bile suç türleri, sosyal ilişkiler ve kurumsal imkanlar büyük ölçüde değişebilir. Çevresel koşullar riskleri etkileyebilir fakat bireysel davranışın kaçınılmaz sonucunu belirlemez.
Sosyal öğrenme yaklaşımı
Edwin Sutherland’ın ayırıcı birliktelikler kuramına göre suç ve sapma içeren davranışlar, diğer davranışlar gibi toplumsal ilişkiler içinde öğrenilebilir. İnsanlar yalnızca bir eylemin nasıl gerçekleştirileceğini değil, bu eylemi haklı gösteren düşünceleri de çevrelerinden öğrenebilir.
Bir kişi, vergi kaçırmanın, şiddet kullanmanın veya dijital dolandırıcılığın normalleştirildiği bir çevrede bu davranışları daha kabul edilebilir görmeye başlayabilir. Ancak belirli kişilerle ilişki kurmak doğrudan suç işlemeye yol açmaz. İlişkinin yoğunluğu, süresi, kişinin başka gruplarla bağlantısı ve karşılaştığı değerler de önem taşır.
Etiketleme yaklaşımı
Howard Becker ve Edwin Lemert ile ilişkilendirilen etiketleme yaklaşımı, yalnızca kuralı ihlal eden davranışa değil, toplumun verdiği tepkiye odaklanır. Bir kişiye sürekli “suçlu”, “sorunlu” veya “tehlikeli” denmesi, onun diğer kimliklerini görünmez hale getirebilir.
Lemert, bir davranışın kişinin kimliğini kalıcı biçimde değiştirmediği durumu birincil sapma olarak adlandırır. Toplumun tepkisi sonucunda kişinin bu etiketi benimsemesi ve yaşamını onun çevresinde kurması ise ikincil sapma olarak açıklanır.
Örneğin okulda birkaç kez kural ihlal eden bir öğrenci sürekli “problemli öğrenci” olarak tanımlanırsa arkadaşlıkları, öğretmenlerle ilişkileri ve kendisini algılama biçimi değişebilir. Fakat her etiketlenen kişinin bu kimliği benimseyeceği söylenemez.
Çatışmacı yaklaşım
Çatışmacı yaklaşım, hangi davranışların suç sayıldığına, yasaların kimler tarafından oluşturulduğuna ve yaptırımların farklı toplumsal gruplara nasıl uygulandığına bakar. Ekonomik ve siyasi gücü fazla olan gruplar, kendi çıkarlarını koruyan kuralların oluşmasında daha etkili olabilir.
Bu yaklaşım ayrıca güçlü kişilerin veya kurumların verdiği büyük zararların yeterince görünür olmamasına dikkat çeker. Şirket suçları, çevreye verilen zararlar, çalışma yaşamındaki ihlaller ve mali suçlar geniş toplumsal sonuçlar doğurabildiği halde sokakta işlenen suçlar kadar dikkat çekmeyebilir.
Ancak bu bakış açısı da her yasayı yalnızca güçlülerin çıkarına hizmet eden bir araç olarak açıklamamalıdır. Yasalar aynı zamanda can güvenliğini, mülkiyeti, özgürlükleri ve kamu düzenini koruyabilir.
Toplumsal Kontrol ve Yaptırımlar
Toplumlar yalnızca yasalarla işlemez. İnsanların davranışları aile, okul, arkadaş çevresi, iş yaşamı, gelenekler ve kamu kurumları aracılığıyla yönlendirilir. Normlara uyulmasını sağlamaya çalışan bu süreçlerin tamamına toplumsal kontrol denir.
Resmi ve gayriresmi toplumsal kontrol
Resmi toplumsal kontrol; kanunlar, yönetmelikler ve kurumların yazılı kuralları üzerinden uygulanır. Mahkeme kararı, para cezası, okul disiplin işlemi ve mesleki yaptırım bu kapsamdadır.
Gayriresmi toplumsal kontrol ise günlük ilişkiler içinde ortaya çıkar. Ailenin uyarısı, arkadaş grubunun dışlaması, komşuların tepkisi, takdir edilme veya ayıplanma buna örnektir.
Gayriresmi kontrol bazen resmi yaptırımlardan daha etkili olabilir. İnsanlar yalnızca ceza almaktan değil, itibar kaybetmekten veya ait oldukları gruptan dışlanmaktan da kaçınabilir.
Yaptırımlar yalnızca ceza değildir
Yaptırım denildiğinde çoğunlukla olumsuz sonuçlar düşünülür. Oysa toplumsal kontrol, ödüller aracılığıyla da işler.
Yaptırımlar dört biçimde görülebilir:
- Resmi olumlu yaptırım: Terfi, başarı belgesi veya resmi takdir.
- Resmi olumsuz yaptırım: Para cezası, görevden uzaklaştırma veya hapis.
- Gayriresmi olumlu yaptırım: Teşekkür, beğeni veya çevrenin takdiri.
- Gayriresmi olumsuz yaptırım: Ayıplama, eleştirme veya dışlama.
Bir toplumda hangi davranışların ödüllendirildiği, hangi davranışların cezalandırıldığı kadar açıklayıcıdır.
Toplumsal bağlar ve kurallara uyma
Kontrol kuramı, “İnsanlar neden suç işler?” sorusunun yanında “İnsanların çoğu neden suç işlemez?” sorusunu da sorar. Aile ilişkileri, eğitim, çalışma yaşamı, geleceğe yönelik hedefler ve toplumsal aidiyet, bireyin toplumla kurduğu bağların parçalarıdır.
Bu bağların zayıflaması bazı durumlarda norm ihlali riskini artırabilir. Ancak güçlü aile veya okul bağları da her zaman suçu engellemez. Suç davranışı tek bir bağın varlığına ya da yokluğuna indirgenemez.
Suçun Toplumsal Boyutları
Suçu yalnızca bireysel ahlak veya kişilik üzerinden açıklamak, olayın daha geniş koşullarını gözden kaçırabilir. Ekonomik imkanlar, toplumsal eşitsizlikler, kent yapısı, kurumlara erişim ve grup ilişkileri suçun ortaya çıkışını veya görünür hale gelmesini etkileyebilir.
Eşitsizlik ve imkanlara erişim
Gelir dağılımındaki bozulma, uzun süreli işsizlik, eğitim imkanlarının sınırlılığı ve barınma sorunları bazı suçların oluştuğu koşulları ağırlaştırabilir. Fakat ekonomik güçlük yaşayan insanları suçla özdeşleştirmek doğru değildir. Yoksulluk ile suç arasında doğrudan ve kaçınılmaz bir bağ yoktur.
Ayrıca suç yalnızca düşük gelirli gruplarda görülmez. Mali dolandırıcılık, kamu kaynaklarının kötüye kullanılması, şirket faaliyetleri yoluyla çevreye zarar verme ve çalışan haklarını ihlal etme gibi eylemler daha fazla ekonomik veya kurumsal güce sahip kişiler tarafından da gerçekleştirilebilir.
Suç korkusu ve gerçek risk
İnsanların suçtan duyduğu korku ile karşılaştıkları gerçek risk her zaman aynı düzeyde değildir. Haberlerin sunuluş biçimi, sosyal medyada tekrar edilen olaylar, kişisel deneyimler ve söylentiler belirli suçları olduğundan daha yaygın gösterebilir.
Suç korkusu arttığında insanlar kamusal alanlardan çekilebilir, komşuluk ilişkileri zayıflayabilir ve belirli gruplara karşı önyargılar güçlenebilir. Bu nedenle suç hakkındaki toplumsal algı da suç olaylarının kendisi kadar önemli bir araştırma konusudur.
Mağdur, fail ve toplum ilişkisi
Suç sosyolojisi yalnızca fail üzerinde durmaz. Suçtan zarar gören kişilerin deneyimleri, destek hizmetlerine erişimleri ve adalet sürecinde karşılaştıkları sorunlar da incelenir.
Bazı mağdurlar yaşadıkları olayın ciddiye alınmayacağından, suçlanacaklarından veya yeniden zarar göreceklerinden endişe ederek resmi kurumlara başvurmayabilir. Bu durum, kayıtlara geçen suçlarla toplumda gerçekten yaşanan suçlar arasında fark oluşmasına yol açar.
Suç Verileri Nasıl Değerlendirilmelidir?
Suç istatistikleri toplumsal eğilimleri anlamak için önemlidir. Ancak hiçbir veri kaynağı suçun tamamını tek başına göstermez. Polis kayıtları, mahkeme dosyaları, cezaevi verileri ve mağdur araştırmaları farklı aşamalara ilişkin bilgi sağlar.
Kayıtlara geçmeyen suçlar
Her suç polise veya savcılığa bildirilmez. Mağdurun korkması, faili tanıması, olayın sonuç vermeyeceğini düşünmesi veya yaşadığını suç olarak tanımlamaması bildirimi azaltabilir.
Bu nedenle resmi kayıtlardaki artış her zaman toplumda daha fazla suç işlendiği anlamına gelmez. Bildirim imkanlarının gelişmesi, polise güvenin artması, yeni bir yasal düzenleme veya kayıt yönteminin değişmesi de sayıları yükseltebilir.
Yakalanma ve yargılama süreçleri
Polis tarafından şüpheli olarak kaydedilmek, mahkeme tarafından suçlu bulunmakla aynı değildir. Soruşturma, kovuşturma ve kesinleşmiş hüküm farklı aşamalardır.
Bu ayrım yapılmadan kullanılan rakamlar yanıltıcı olabilir. Suç oranları karşılaştırılırken verinin hangi kurum tarafından, hangi tanımla ve hangi dönem için üretildiğine bakılmalıdır.
Sayılar tek başına neden yeterli değildir?
İstatistikler suçun nerede ve ne sıklıkta kayda geçtiğini gösterebilir. Ancak insanların neden belirli davranışlara yöneldiğini, mağdurların neden başvurmadığını veya bir davranışın nasıl normalleştiğini tek başına açıklayamaz.
Bu nedenle sosyologlar sayısal verileri görüşmeler, saha gözlemleri, dava dosyaları ve mağdur araştırmalarıyla birlikte değerlendirebilir. Böylece rakamların arkasındaki toplumsal ilişkiler daha iyi anlaşılır.
Sözün Kısası
Suç ve toplumsal sapma sosyolojisi, kuralların ihlal edilmesini yalnızca kişisel özelliklerle açıklamaz. Normların nasıl oluştuğunu, davranışların hangi koşullarda suç veya sapma sayıldığını ve toplumun bu davranışlara nasıl tepki verdiğini inceler.
Sapma suçtan daha geniş bir kavramdır. Her suç bir hukuk kuralını ihlal eder; fakat her toplumsal sapma suç değildir. Üstelik sapma sayılan davranışlar kültüre, döneme, ortama ve toplumsal gruba göre değişebilir.
İşlevselci, sosyal öğrenmeci, etiketlemeci ve çatışmacı açıklamalar konunun farklı yönlerini görünür hale getirir. Hiçbiri bütün suçları tek başına açıklamaz. Suçu anlamak için bireysel kararlarla birlikte toplumsal çevreyi, eşitsizlikleri, kurumları, güç ilişkilerini ve verilen toplumsal tepkileri birlikte değerlendirmek gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Suç ile toplumsal sapma aynı şey midir?
Hayır. Suç, ceza hukukunda yasaklanan eylemdir. Toplumsal sapma ise yazılı veya yazılı olmayan normların dışına çıkan daha geniş bir davranış alanını kapsar.
Her toplumsal sapma zararlı mıdır?
Hayır. Bazı sapmalar zarar vermez; hatta yerleşik kuralların tartışılmasına ve toplumsal değişime katkıda bulunabilir.
Bir davranış neden bir toplumda normal, diğerinde sapma sayılır?
Çünkü normlar kültüre, tarihsel döneme, toplumsal gruba ve davranışın gerçekleştiği ortama göre değişebilir.
Yoksulluk doğrudan suça yol açar mı?
Hayır. Ekonomik yoksunluk bazı riskleri artırabilir ancak yoksulluk yaşayan herkes suç işlemez. Davranışı tek bir nedene bağlamak doğru değildir.
Etiketleme suçu artırabilir mi?
Bazı durumlarda sürekli olumsuz etiketlenme, kişinin ilişkilerini ve kendisini algılama biçimini etkileyebilir. Ancak her etiketlenen kişi bu kimliği benimsemez.
Toplumsal kontrol yalnızca ceza yoluyla mı sağlanır?
Hayır. Aile, okul, arkadaş çevresi, takdir, eleştiri, ödül ve dışlama gibi gayriresmi süreçler de toplumsal kontrolün parçalarıdır.
Resmi suç istatistikleri bütün suçları gösterir mi?
Hayır. Bildirilmeyen veya kayda geçmeyen olaylar nedeniyle resmi veriler toplumda yaşanan suçların tamamını kapsamayabilir.