Göller, deltalar, sazlıklar, lagünler, bataklıklar ve taşkın ovaları uzun yıllar boyunca çoğu yerde tarıma veya yerleşmeye açılabilecek “boş alanlar” gibi değerlendirildi. Oysa bugün sulak alanların su döngüsü, biyolojik çeşitlilik, taşkınların kontrolü ve insan yaşamı açısından son derece önemli ekosistemler olduğu biliniyor.
Ramsar Sözleşmesi, bu alanların korunması ve sürdürülebilir biçimde kullanılması amacıyla oluşturulan en önemli uluslararası anlaşmalardan biridir.
Sözleşme 2 Şubat 1971’de İran’ın Hazar Denizi kıyısındaki Ramsar kentinde kabul edildi ve 1975 yılında yürürlüğe girdi. Günümüzde 172 ülke sözleşmeye taraf durumdadır.
Ramsar Sözleşmesi Nedir?
Ramsar Sözleşmesi, resmî adıyla Sulak Alanlar Sözleşmesi, sulak alanların korunması ve kaynaklarının akılcı kullanılması için uluslararası bir çerçeve oluşturan hükümetler arası bir anlaşmadır.
Sözleşmenin ilk dönemlerinde özellikle su kuşlarının yaşam alanlarının korunması ön plandaydı. Ancak zaman içinde yaklaşım genişledi. Günümüzde Ramsar yalnızca kuşları değil, sulak alan ekosistemlerinin tamamını ve bu ekosistemlerin insanlar için sağladığı hizmetleri dikkate alır.
Bu nedenle Ramsar Sözleşmesi’ni yalnızca bir “kuşları koruma anlaşması” olarak değerlendirmek doğru değildir.
Ramsar Sözleşmesi Neden Ortaya Çıktı?
Sulak alanlar tarih boyunca kurutma, tarım alanına dönüştürme, yerleşme, sanayi, su kullanımı ve altyapı yatırımları nedeniyle büyük baskı altında kaldı.
Oysa sulak alanlar;
- biyolojik çeşitliliğin korunmasına,
- tatlı su kaynaklarının devamlılığına,
- taşkınların etkisinin azaltılmasına,
- yer altı ve yüzey sularının dengelenmesine,
- balıkçılık ve tarımsal üretime,
- karbon depolanmasına,
- kıyıların korunmasına
katkı sağlar.
Ramsar Sözleşmesi de sulak alanların yalnızca “su bulunan yerler” olmadığını, insan ile doğal çevre arasındaki ilişkiler bakımından önemli ekosistemler olduğunu kabul eden uluslararası bir yaklaşım geliştirmiştir.
Ramsar’a Göre Sulak Alan Nedir?
Sulak alan denildiğinde çoğu kişinin aklına yalnızca bataklık veya sazlık gelir. Ramsar’ın kullandığı sulak alan kavramı ise çok daha geniştir.
Sözleşmenin kapsamına göller, akarsular, deltalar, bataklıklar, sazlıklar, turbalıklar, taşkın ovaları, lagünler, haliçler, gelgit düzlükleri ve bazı kıyı alanları girebilir. Pirinç tarlaları, rezervuarlar ve tuzlalar gibi insan tarafından oluşturulmuş bazı alanlar da Ramsar sınıflandırmasında sulak alan olarak değerlendirilebilir.
Bu geniş tanım önemlidir. Çünkü sulak alanların korunması yalnızca belirli göllerin veya bataklıkların çevresine sınır çizmekten ibaret değildir.
Ramsar Sözleşmesinin Temel Amaçları Nelerdir?
Ramsar sisteminin uygulanması üç temel yaklaşım üzerine kuruludur.
Sulak Alanların Akılcı Kullanılması
Sözleşmenin temel kavramlarından biri “wise use”, yani akılcı kullanımdır.
Akılcı kullanım, sulak alanların hiçbir şekilde kullanılmaması anlamına gelmez. Temel amaç, ekonomik ve sosyal faaliyetler sürdürülürken alanın ekolojik karakterinin korunmasıdır.
Dolayısıyla koruma ile kullanımın birbirinin tamamen karşıtı olduğu düşüncesinden farklı bir yaklaşım söz konusudur.
Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Belirlenmesi
Sözleşmeye taraf ülkeler, belirli kriterleri karşılayan sulak alanları Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Listesi’ne, yani Ramsar Listesi’ne dahil edebilir.
Bu alanlar yaygın olarak Ramsar alanı olarak adlandırılır.
Bir ülke sözleşmeye katılırken en az bir sulak alanını bu listeye dahil etmek zorundadır.
Ülkeler Arasında İş Birliği
Sulak alan ekosistemleri siyasi sınırlarla sınırlı değildir.
Bir akarsu havzası, göl sistemi, kıyı ekosistemi veya göçmen kuşların kullandığı güzergâh birden fazla ülkeyi ilgilendirebilir. Bu nedenle Ramsar Sözleşmesi sınır aşan sulak alanlar, ortak su sistemleri ve göçmen türler konusunda ülkeler arasında iş birliğini teşvik eder.
Ramsar Alanı Nedir?
Ramsar alanı, uluslararası öneme sahip olduğu belirlenen ve Ramsar Listesi’ne kaydedilen sulak alandır.
Bir alanın Ramsar Listesi’ne alınması yalnızca büyüklüğüne bağlı değildir. Temsil ettiği sulak alan tipi, nadir veya tehdit altındaki türler açısından önemi, biyolojik çeşitliliği, su kuşları ve balık türleri için taşıdığı değer gibi ekolojik özellikler değerlendirmede rol oynar.
Ramsar alanları dünyanın farklı bölgelerine dağılmış göllerden deltalara, kıyı lagünlerinden mangrovlara ve yüksek dağ sulak alanlarına kadar oldukça farklı ekosistemleri kapsar.
Ramsar Alanı Olmak Ne Anlama Gelir?
Burada sık yapılan bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekir:
Bir yerin Ramsar alanı olması, o alanda bütün insan faaliyetlerinin otomatik olarak yasaklanması anlamına gelmez.
Esas hedef alanın ekolojik karakterinin korunmasıdır.
Tarım, balıkçılık, turizm veya başka faaliyetlerin devam edip edemeyeceği alanın özelliklerine ve uygulanan yönetim planlarına bağlıdır. Önemli olan kullanım biçiminin sulak alanın doğal sistemini kalıcı olarak bozacak bir baskıya dönüşmemesidir.
Bu nedenle Ramsar yaklaşımının merkezinde yalnızca koruma değil, koruma ile akılcı kullanım arasındaki denge bulunur.
Türkiye ve Ramsar Sözleşmesi
Türkiye Ramsar Sözleşmesi’ne 1994 yılında taraf oldu. Güncel resmî verilere göre Türkiye’de Ramsar Listesi’ne kayıtlı 14 sulak alan bulunuyor ve bu alanların toplam büyüklüğü 184.487 hektar.
Türkiye’deki Ramsar Alanları
Türkiye’nin Ramsar alanları şunlardır:
- Sultan Sazlığı – Kayseri
- Seyfe Gölü – Kırşehir
- Burdur Gölü – Burdur
- Manyas (Kuş) Gölü – Balıkesir
- Göksu Deltası – Mersin
- Akyatan Lagünü – Adana
- Kızılırmak Deltası – Samsun
- Uluabat Gölü – Bursa
- Gediz Deltası – İzmir
- Yumurtalık Lagünü – Adana
- Meke Gölü – Konya
- Kızören Obruğu – Konya
- Kuyucuk Gölü – Kars
- Nemrut Kalderası – Bitlis
Tarım ve Orman Bakanlığının güncel kayıtlarında da bu alanların Ramsar statüsü devam etmektedir.
Bu liste Türkiye’deki sulak alan çeşitliliğini de gösterir. Deltalar, göller, lagünler, sazlıklar, obruk ve kaldera gibi birbirinden oldukça farklı coğrafi oluşumlar aynı uluslararası koruma sistemi içinde yer alabilir.
Türkiye’deki Her Sulak Alan Ramsar Alanı mı?
Hayır.
Ramsar alanı ile sulak alan aynı şey değildir.
Türkiye’de Ramsar alanlarının yanı sıra ulusal öneme ve mahallî öneme sahip sulak alanlar da bulunmaktadır. Ramsar statüsü ise uluslararası öneme sahip belirli alanlara verilen özel bir statüdür.
Tarım ve Orman Bakanlığının güncel listesinde Türkiye’de 14 Ramsar alanı, 59 ulusal öneme sahip sulak alan ve 66 mahallî öneme sahip sulak alan yer almaktadır.
Dolayısıyla değerli bir sulak alanın Ramsar Listesi’nde bulunmaması, onun önemsiz olduğu anlamına gelmez.
Sulak Alanları Tehdit Eden Başlıca Sorunlar
Ramsar statüsüne sahip olmak bir sulak alanın bütün tehditlerden kurtulduğu anlamına gelmez.
Sulak alanlar özellikle;
- aşırı su kullanımı,
- su kaynaklarının yönünün değiştirilmesi,
- tarımsal faaliyetler,
- kirlilik,
- plansız kentleşme,
- sanayi faaliyetleri,
- habitat kaybı,
- iklim değişikliği ve kuraklık
gibi baskılarla karşı karşıya kalabilir.
Bu nedenle yalnızca bir alanı koruma listesine almak yeterli değildir. Su bütçesinin, arazi kullanımının ve çevresindeki insan faaliyetlerinin birlikte yönetilmesi gerekir. Ramsar yaklaşımının “akılcı kullanım” vurgusu da tam olarak burada önem kazanır.
Ramsar Sözleşmesi Coğrafya Açısından Neden Önemlidir?
Bu sözleşme coğrafyanın birçok temel konusunu tek bir örnek üzerinde bir araya getirir.
Bir sulak alanın varlığı;
iklim → su kaynakları → yer şekilleri → toprak → bitki ve hayvan yaşamı → ekonomik faaliyetler → yerleşme → insan müdahalesi
arasındaki ilişkilerin sonucudur.
Örneğin bir deltadaki tarımsal üretim ile kuşların yaşam alanı aynı su sistemine bağlı olabilir. Yukarı havzada yapılan bir baraj veya aşırı su kullanımı ise kilometrelerce uzaktaki sulak alanı etkileyebilir.
Bu nedenle sulak alanların korunması yalnızca biyoloji veya çevre koruma konusu değildir. Aynı zamanda hidroloji, klimatoloji, jeomorfoloji, nüfus, tarım, şehirleşme ve doğal kaynak yönetimini ilgilendiren coğrafi bir meseledir.
2 Şubat Dünya Sulak Alanlar Günü
Ramsar Sözleşmesi’nin 2 Şubat 1971’de kabul edilmesi nedeniyle 2 Şubat, Dünya Sulak Alanlar Günü olarak kutlanmaktadır. Günün amacı sulak alanların önemi konusunda toplumsal farkındalığı artırmaktır.
Bu tarih aynı zamanda sulak alanların yalnızca yaban hayatı açısından değil, su güvenliği ve insan yaşamı açısından da neden korunması gerektiğini hatırlatır.
Ramsar Sözleşmesi Hakkında Yanlış Bilinenler
Ramsar Sözleşmesi Yalnızca Kuşları mı Korur?
Hayır. Su kuşları sözleşmenin ortaya çıkışında önemli rol oynamış olsa da günümüzde yaklaşım bütün sulak alan ekosistemlerini kapsar.
Ramsar Alanlarında İnsan Faaliyetleri Yasak mı?
Hayır. Ramsar’ın temel yaklaşımı alanın ekolojik karakterini koruyan akılcı kullanımdır.
Her Göl Ramsar Alanı mıdır?
Hayır. Ramsar alanı olabilmek için alanın uluslararası önem kriterlerini karşılaması ve ilgili ülke tarafından Ramsar Listesi’ne aday gösterilmesi gerekir.
Ramsar Yalnızca Doğal Sulak Alanları mı Kapsar?
Hayır. Ramsar’ın sulak alan sınıflandırmasında rezervuarlar, balık yetiştirme havuzları, pirinç tarlaları ve tuzlalar gibi insan yapımı sulak alan türleri de bulunur.
Sözün Kısası
Ramsar Sözleşmesi, sulak alanların korunmasına yönelik küresel ölçekteki en önemli uluslararası anlaşmalardan biridir. Ancak sözleşmenin yaklaşımı doğayı insan faaliyetlerinden tamamen ayırmak değildir.
Temel düşünce daha gerçekçidir:
Sulak alanları kullanırken onların ekolojik karakterini ve gelecek kuşlara sağlayacağı doğal kaynakları korumak.
Türkiye’nin deltalarından göllerine, lagünlerinden sazlıklarına kadar uzanan 14 Ramsar alanı da bu anlayışın uluslararası ölçekte önem taşıyan örneklerini oluşturur.
Sıkça Sorulan Sorular
Ramsar Sözleşmesi ne zaman imzalandı?
Ramsar Sözleşmesi 2 Şubat 1971’de İran’ın Ramsar kentinde kabul edildi ve 1975 yılında yürürlüğe girdi.
Türkiye Ramsar Sözleşmesi’ne ne zaman taraf oldu?
Türkiye’de sözleşme 1994 yılında yürürlüğe girdi.
Türkiye’de kaç Ramsar alanı vardır?
Güncel resmî verilere göre Türkiye’de 14 Ramsar alanı bulunmaktadır. Toplam yüzölçümleri 184.487 hektardır.
Ramsar alanı ne demektir?
Ramsar alanı, uluslararası öneme sahip olduğu kabul edilerek Ramsar Listesi’ne kaydedilmiş sulak alandır.
Sözleşmenin temel amacı nedir?
Temel amaç sulak alanların korunması, akılcı kullanılması, uluslararası öneme sahip alanların yönetilmesi ve gerektiğinde ülkeler arasında iş birliği yapılmasıdır.
Dünya Sulak Alanlar Günü ne zamandır?
Her yıl 2 Şubat, Ramsar Sözleşmesi’nin kabul edildiği tarihi anmak amacıyla Dünya Sulak Alanlar Günü olarak değerlendirilir.