James Cook’un 1768 ile 1779 yılları arasında gerçekleştirdiği üç Pasifik seferi, Avrupa haritacılığı ve denizcilik tarihinde önemli bir yere sahiptir. Cook; Yeni Zelanda kıyılarını dolaşarak ayrıntılı biçimde haritaladı, Avustralya’nın doğu kıyısının ilk kapsamlı Avrupa haritasını çıkardı, Güney Okyanusu’nda Antarktika Dairesi’ni geçti ve Kuzey Amerika’nın Pasifik kıyılarını ölçtü. Ancak bu bölgeler boş veya bilinmeyen değildi. Pasifik halkları, Maori toplulukları, Avustralya’nın İlk Halkları ve Hawaiililer kendi topraklarını ve denizlerini kuşaklar boyunca tanıyorlardı.
James Cook Kimdir?
James Cook, 27 Ekim 1728’de İngiltere’nin Yorkshire bölgesindeki Marton’da doğdu. Bu tarih dönemin Britanya takvimine göredir; günümüzde kullanılan Gregoryen takviminde 7 Kasım’a karşılık gelir. Bir çiftlik işçisinin oğluydu. Genç yaşta Whitby’de ticaret gemilerinde çalışmaya başladı ve Kuzey Denizi’nin zor koşullarında denizcilik deneyimi kazandı.
Cook 1755’te Kraliyet Donanması’na katıldı. Yedi Yıl Savaşı sırasında Kuzey Amerika’da görev yaptı; Saint Lawrence Nehri ile Newfoundland kıyılarındaki ölçüm ve haritalama çalışmalarıyla tanındı. Astronomik gözlem, kıyı ölçümü ve deniz seyri konusundaki becerileri, Pasifik seferlerinin komutanlığına seçilmesinde etkili oldu.
Pasifik Cook’tan Önce Biliniyor muydu?
Pasifik, Avrupalı haritacılar açısından büyük boşluklar barındırıyordu; fakat bölgede yaşayan toplumlar için bilinmeyen bir okyanus değildi. Polinezyalı denizciler yıldızları, dalgaları, rüzgârları, kuşların uçuşlarını ve bulut biçimlerini kullanarak binlerce kilometrelik yolculuklar gerçekleştiriyordu. Melanezya ve Mikronezya’daki topluluklar da adalar arasında gelişmiş ulaşım ve ticaret ağları kurmuştu.
Bu nedenle Cook’un faaliyetlerini “yeni adalar ve kıtalar keşfetmek” yerine, Avrupalılar için kıyıları ölçmek, haritalamak, bilgi toplamak ve Britanya’nın siyasi çıkarlarını ilerletmek şeklinde tanımlamak daha doğrudur.
Birinci Sefer: Endeavour Yolculuğu
Cook’un ilk Pasifik seferi 1768’de Endeavour gemisiyle başladı ve 1771’e kadar sürdü. Açıklanan bilimsel amaç, 3 Haziran 1769’daki Venüs geçişini Tahiti’den gözlemlemekti. Farklı noktalardan yapılan ölçümlerin karşılaştırılmasıyla Dünya ile Güneş arasındaki uzaklığın hesaplanması hedefleniyordu.
Seferin mühürlü talimatlarla verilen ikinci görevi ise varsayılan büyük güney kıtası Terra Australis’i aramak ve Britanya açısından uygun görülen toprakları sahiplenmekti. Bu durum yolculuğun bilimsel araştırmayla birlikte imparatorluk rekabetinin de parçası olduğunu gösterir.
Tahiti ve Venüs Geçişi
Endeavour Nisan 1769’da Tahiti’ye ulaştı. Cook’un ekibi gözlem araçları için Fort Venus adı verilen bir alan kurdu. Venüs geçişi izlendi; ancak gezegenin Güneş diskinin kenarından geçiş anını bulanıklaştıran “kara damla etkisi” ölçümlerin beklenen kesinliğe ulaşmasını engelledi.
Gemide astronom Charles Green’in yanında doğa araştırmacıları Joseph Banks ve Daniel Solander ile sanatçı Sydney Parkinson da bulunuyordu. Topladıkları bitki, hayvan ve kültürel nesneler Avrupa’daki bilimsel bilgiye katkı sağladı. Bununla birlikte bu koleksiyonların, sömürgeci güç ilişkileri içinde Avrupa’ya taşındığı da göz önünde bulundurulmalıdır.
Tupaia’nın Seferdeki Rolü
Tahitili yüksek rütbeli rahip ve denizci Tupaia, Endeavour’a Raiatea yakınlarından katıldı. Çok sayıda ada, rota ve topluluk hakkında geniş coğrafi bilgiye sahipti. Cook’un ekibi için yalnızca tercüman değil, Pasifik dünyasını açıklayan bir diplomat, rehber ve denizcilik bilgisi kaynağıydı.
Tupaia’nın dili Māori diliyle büyük ölçüde anlaşılabildiği için Yeni Zelanda’daki temaslarda arabuluculuk yaptı. İlk karşılaşmaların ardından ilişkilerin kurulmasında önemli rol oynadı. Tupaia 1770’te Endeavour’un dönüşü sırasında Batavia’da hastalanarak öldü. Cook’un ilk seferini yalnızca İngiliz mürettebatın başarısı olarak anlatmak onun katkısını görünmez kılar.
Yeni Zelanda’nın Haritalanması
Maori halkı Yeni Zelanda’ya Cook’tan yüzyıllar önce yerleşmişti. Hollandalı denizci Abel Tasman da 1642’de batı kıyısının bir bölümünü Avrupa haritalarına aktarmıştı. Cook’un seferi 1769–1770 yıllarında iki ana adanın çevresini dolaştı ve kıyıların büyük bölümünü ayrıntılı biçimde çizdi. Böylece Yeni Zelanda’nın varsayılan güney kıtasının parçası olmadığı gösterildi.
İlk temaslar barışçıl başlamadı. Tūranganui-a-Kiwa, Cook’un verdiği adla Poverty Bay, çevresindeki karşılaşmalarda bazı Māori savaşçıları İngilizlerin açtığı ateş sonucu öldü. Sonraki temasların önemli bir bölümü ticaret ve bilgi alışverişiyle ilerlese de şiddet, yolculuğun başlangıcından itibaren sürecin parçasıydı.
Avustralya’nın Doğu Kıyısı
Avustralya kıtası Cook tarafından keşfedilmedi. Aborjin ve Torres Boğazı Adalı halklar kıtada on binlerce yıldır yaşıyordu; Avrupalı denizciler de kıtanın batı ve kuzey kıyılarının bazı bölümlerini daha önce kaydetmişti. Cook’un yaptığı, doğu kıyısını haritalayan ilk Avrupa seferine komuta etmekti.
Endeavour 29 Nisan 1770’te Kamay olarak bilinen Botany Körfezi’ne girdi. Kıyıya çıkan ekip ile Gweagal savaşçıları arasında gerginlik yaşandı ve İngilizler ateş açtı. Gemi daha sonra kuzeye ilerledi; 11 Haziran’da Büyük Set Resifi’nde karaya oturarak ağır hasar gördü. Mürettebat, günümüzde Cooktown yakınındaki Endeavour Nehri’nde 48 gün boyunca gemiyi onardı.
Cook 22 Ağustos 1770’te Torres Boğazı’ndaki Bedanug, Avrupalıların verdiği adla Possession Adası’nda doğu kıyısını Britanya adına sahiplendi ve bölgeye Yeni Güney Galler adını verdi. Bu tek taraflı ilan, toprakların mevcut sahiplerinin egemenliğini tanımıyordu. Britanya’nın 1788’de kurduğu koloniyle başlayan süreç, yerli halklar için toprak kaybı, şiddet ve nüfus azalmasıyla sonuçlandı.
İkinci Sefer: Güney Kıtası Arayışı
Cook’un 1772–1775 yıllarındaki ikinci seferi Resolution ve Adventure gemileriyle gerçekleştirildi. Temel amaç, güney enlemlerinde büyük ve yaşanabilir bir kıtanın bulunup bulunmadığını araştırmaktı. Cook bu yolculuk sırasında Antarktika Dairesi’ni üç kez geçti ve yaklaşık 71°10′ güney enlemine ulaştı.
Cook Antarktika kıtasını görmedi ve kıtanın varlığını doğrudan doğrulamadı. Buna karşılık yoğun deniz buzu ve ulaşılan yüksek enlemler, uzun süredir varsayılan ılıman ve zengin Terra Australis’in bulunmadığını gösterdi. Cook, daha güneyde buzlarla kaplı bir kara kütlesi olabileceğini düşünüyordu.
Sefer ayrıca Tonga, Paskalya Adası, Yeni Kaledonya, Yeni Hebridler ve başka Pasifik adalarına uğradı ya da bunların konumlarını Avrupa haritalarında belirginleştirdi. Bu yerler Cook tarafından keşfedilmiş boş topraklar değildi. Bazıları Avrupalılar tarafından daha önce görülmüş, tamamı ise yerli toplumlar tarafından bilinen ve kullanılan coğrafyalardı.
Boylam Hesabı ve Deniz Kronometresi
Bir geminin doğu-batı yönündeki konumunu belirleyen boylamın hesaplanması, uzun deniz yolculuklarının temel sorunlarından biriydi. Cook ilk seferinde deniz kronometresi kullanmadı; boylamı Ay uzaklıkları yöntemi ve astronomik gözlemlerle hesapladı. Bu nedenle ilk yolculuktaki bazı haritalarda boylam hataları bulunur.
İkinci seferde John Harrison’ın tasarımından geliştirilen K1 kronometresi denendi. Greenwich saatiyle yerel saatin karşılaştırılması, boylamın daha hızlı ve doğru hesaplanmasını sağladı. Cook’un olumlu değerlendirmesi, deniz kronometrelerinin yaygınlaşmasına katkıda bulundu. Haritalarındaki doğruluk yalnızca kronometreye değil, sistemli kıyı ölçümlerine ve astronomik gözlemlere de dayanıyordu.
Uzun Seferlerde Mürettebat Sağlığı
Cook’un yolculukları iskorbütle mücadele açısından da önemlidir. Ancak hastalığın çözümünü Cook’un tek başına bulduğu söylenemez. Donanmanın sağladığı çeşitli gıdalar, limanlarda taze ürün temini, geminin temiz ve havalandırılmış tutulması, mürettebatın düzenli çalıştırılması ve sağlık disiplininin sürdürülmesi birlikte etkili oldu.
Cook döneminde C vitamininin hastalığı önlediği bilinmiyordu ve hangi uygulamanın etkili olduğu kesin olarak anlaşılamamıştı. Buna rağmen ikinci seferde uzun süreli yolculuk boyunca iskorbüt kaynaklı can kaybı yaşanmaması, denizcilik tarihinde dikkat çekici bir sonuçtu.
Üçüncü Sefer: Kuzeybatı Geçidi Arayışı
Cook’un 1776’da başlayan üçüncü seferinde Resolution ve Discovery gemileri kullanıldı. Temel hedef, Kuzey Amerika’nın Pasifik kıyısından Atlantik’e ulaşan bir Kuzeybatı Geçidi bulmaktı. Sefer önce Güney Pasifik üzerinden ilerledi, ardından Hawaii Adaları’na ve Kuzey Amerika’nın batı kıyısına ulaştı.
Hawaii ile İlk Kayıtlı Avrupa Teması
Cook’un gemileri Ocak 1778’de Hawaii Adaları’na ulaştı. Bu olay adaların keşfi değil, Hawaiililerle gerçekleşen ilk kayıtlı Avrupa temasıydı. Adalar Polinezyalı denizciler tarafından yüzyıllar önce iskân edilmişti ve kendilerine özgü siyasi, ekonomik ve dinsel düzene sahipti. Cook adalara Britanya Amirallik Birinci Lordu onuruna Sandwich Adaları adını verdi; ancak bu ad yerli coğrafi adların yerine dışarıdan verilmişti.
Kuzey Amerika Kıyılarının Ölçülmesi
Sefer günümüzde Oregon, Kanada ve Alaska kıyılarını inceledi; Bering Boğazı’ndan kuzeye ilerledi. Deniz buzu, gemilerin daha ileri gitmesini engelledi ve Kuzeybatı Geçidi bulunamadı. Buna karşılık Cook’un ekibi kıyıların önemli bölümünü ölçerek Avrupa haritalarındaki büyük boşlukları azalttı.
James Cook Hawaii’de Nasıl Öldü?
Cook 1779’un başında Hawaii Adası’ndaki Kealakekua Körfezi’ne döndü. Gemiler ayrıldıktan sonra Resolution’ın direğindeki hasar nedeniyle yeniden körfeze girmek zorunda kaldı. Bu ikinci geliş sırasında kaynak kullanımı, karşılıklı beklentiler ve hırsızlık olayları taraflar arasındaki gerilimi artırdı.
Bir teknenin çalınmasının ardından Cook, tekneyi geri alabilmek için yüksek şef Kalaniʻōpuʻu’yu gemide rehin tutmayı planladı. 14 Şubat 1779’da onu kıyıdan götürmeye çalışırken kalabalık duruma karşı çıktı. Çıkan çatışmada Cook ile dört deniz piyadesi öldü. Olayı yalnızca “yerli halkla çıkan çatışma” diye anlatmak, Cook’un bir yöneticiyi zorla alıkoyma girişimini gizler.
Cook’un Seferlerinin Sonuçları
- Yeni Zelanda ve Kuzey Amerika’nın Pasifik kıyılarının Avrupa haritaları büyük ölçüde ayrıntılandırıldı.
- Avustralya’nın doğu kıyısının ilk kapsamlı Avrupa haritası hazırlandı.
- Terra Australis düşüncesi büyük ölçüde geçerliliğini yitirdi.
- Deniz kronometresinin boylam hesabındaki değeri gösterildi.
- Doğa tarihi, astronomi, dil ve toplumlar hakkında geniş koleksiyonlar oluşturuldu.
- Britanya’nın Pasifik’teki ticari ve sömürgeci genişlemesine coğrafi bilgi sağlandı.
Seferler Pasifik toplumları için yalnızca kültürel alışveriş anlamına gelmedi. Avrupa gemileri hastalıkları, ateşli silahları, yeni ticari baskıları ve toprak taleplerini beraberinde getirdi. Cook her sonraki gelişmenin doğrudan sorumlusu değildi; ancak hazırladığı haritalar ve Britanya adına yaptığı sahiplenme ilanları sömürgeci yayılmanın altyapısını güçlendirdi.
Sözün Kısası
James Cook son derece yetenekli bir denizci ve haritacıydı. Üç Pasifik seferi, Avrupa’nın okyanuslara ilişkin bilgisini önemli ölçüde artırdı ve bilimsel araştırmalara katkı sağladı. Bununla birlikte başarıları Tupaia gibi Pasifikli bilgi sahiplerinin katkılarından, yerli toplumlarla yaşanan şiddetten ve Britanya’nın sömürgeci hedeflerinden ayrı değerlendirilemez. Cook’un mirası, haritaları kadar bu haritaların açtığı siyasi sonuçlarla da ilgilidir.
Sıkça Sorulan Sorular
James Cook kaç Pasifik seferi yaptı?
Cook üç büyük Pasifik seferine komuta etti: 1768–1771, 1772–1775 ve 1776–1779.
James Cook Avustralya’yı mı keşfetti?
Hayır. Avustralya’nın İlk Halkları kıtada on binlerce yıldır yaşıyordu ve Avrupalılar kıtanın bazı kıyılarını daha önce kaydetmişti. Cook, doğu kıyısını haritalayan ilk Avrupa seferine komuta etti.
Cook Antarktika’yı gördü mü?
Hayır. Antarktika Dairesi’ni üç kez geçti ve yüksek güney enlemlerine ulaştı; ancak kıtayı görmedi.
Tupaia kimdir?
Tupaia, Cook’un ilk seferine katılan Tahitili rahip, denizci, diplomat ve tercümandı. Pasifik coğrafyası bilgisi ve Māori halkıyla iletişimdeki rolü sefer açısından belirleyiciydi.
James Cook neden öldürüldü?
Cook, çalınan bir tekneyi geri almak amacıyla Hawaii hükümdarı Kalaniʻōpuʻu’yu rehin almaya çalışırken çıkan çatışmada 14 Şubat 1779’da öldürüldü.