İzohips haritaları, yeryüzü şekillerini eş yükselti eğrileriyle gösteren haritalardır. Bu yöntem sayesinde yalnızca bir yerin yüksekliği değil; arazinin eğimi, tepeler, vadiler, sırtlar ve çanaklar gibi birçok yer şekli de yorumlanabilir.
İzohips adı verilen çizgiler, deniz seviyesine göre aynı yükseltide bulunan noktaları birleştirir. Çizgilerin biçimi ve birbirlerine olan uzaklığı arazinin şekli hakkında bilgi verir.
Örneğin eğrilerin birbirine çok yaklaştığı bir yerde eğim fazlayken, çizgilerin seyrekleştiği alanlarda arazi daha az eğimlidir.
Haritaların temel unsurları ve harita okuma hakkında genel bilgi için Harita Bilgisi: Harita Nedir, Türleri ve Harita Okuma yazısına bakabilirsiniz.
İzohips Nedir?
İzohips, deniz seviyesine göre aynı yükseltide bulunan noktaları birleştiren eğridir.
Türkçede eş yükselti eğrisi adı da kullanılır.
Örneğin 500 metre izohipsi üzerinde bulunan bütün noktaların yükseltisi 500 metredir.
Bir tepenin çevresinde;
- 200 metre,
- 300 metre,
- 400 metre,
- 500 metre
gibi iç içe geçmiş eğriler bulunabilir.
İçeri doğru yükselti değerleri artıyorsa merkezde daha yüksek bir alan bulunduğu anlaşılır.
İzohips Haritası Neyi Gösterir?
Bu haritalar özellikle arazinin üç boyutlu yapısını iki boyutlu bir yüzey üzerinde anlamamıza yardımcı olur.
Eğrilerden yararlanılarak;
- yükselti,
- eğim,
- tepe,
- vadi,
- sırt,
- boyun,
- çanak,
- akarsuların genel akış yönü
hakkında çıkarım yapılabilir.
Bu nedenle izohips yöntemi, topografik haritaların temel gösterim tekniklerinden biridir.
İzohips ile Topografik Harita Aynı Şey midir?
Tam olarak aynı değildir.
İzohips, yükseltiyi göstermek için kullanılan bir yöntemdir.
Topografik harita ise araziyi ayrıntılı biçimde gösteren harita türüdür.
Topografik haritalarda eş yükselti eğrilerinin yanında;
- yollar,
- yerleşmeler,
- akarsular,
- yapılar,
- bitki örtüsüyle ilgili bazı işaretler
gibi başka bilgiler de bulunabilir.
Dolayısıyla:
Her izohips çizgisi topografik bilgi verir; ancak topografik harita yalnızca izohipslerden oluşmaz.
Eş Yükselti Eğrilerinin Temel Özellikleri
İzohipsleri doğru okuyabilmek için birkaç temel kuralı bilmek gerekir.
Aynı Eğri Üzerindeki Noktaların Yükseltisi Aynıdır
Bir izohips çizgisi üzerinde bulunan bütün noktalar aynı yükselti değerine sahiptir.
Örneğin 700 metre eğrisi üzerindeki bütün noktalar deniz seviyesinden 700 metre yüksektedir.
Eğriler Genellikle Birbirini Kesmez
Aynı yatay konumda iki farklı yükselti bulunamayacağı için normal arazi koşullarında eş yükselti eğrileri birbirini kesmez.
Çok özel diklik veya üst üste gelen kaya yüzeyleri gibi durumlar temel okul haritalarının dışında değerlendirilir.
Bu nedenle izohips okurken temel kural:
Eğriler birbirini kesmez.
Eğriler Kapalı Çizgiler Oluşturur
Bir izohips harita sınırının dışına çıkabilir ancak devam ettiği düşünüldüğünde kapalı bir eğridir.
Tepelerde ve çanaklarda iç içe kapanan çizgiler belirgin biçimde görülür.
Eğriler Arasındaki Yükselti Farkı Sabittir
Aynı haritadaki ardışık izohipsler arasındaki yükselti farkına izohips aralığı denir.
Bazı kaynaklarda buna eküidistans adı da verilir.
Örneğin çizgiler;
100 m → 200 m → 300 m → 400 m
şeklinde ilerliyorsa izohips aralığı:
100 metredir.
Haritanın ölçeği ve amacı değiştikçe kullanılan yükselti aralığı da değişebilir.
İzohips Aralığı Nasıl Bulunur?
İki bilinen eğri arasındaki yükselti farkı, aradaki eşit yükselti basamaklarına bölünerek bulunabilir.
Örneğin bir eğri 200 metre, daha yukarıdaki dördüncü eğri 500 metre olsun.
Aradaki yükselti farkı:
500 – 200 = 300 metre
Üç eşit aralık bulunduğuna göre:
300 / 3 = 100 metre
olur.
Dolayısıyla izohips aralığı 100 metredir.
Burada önemli olan çizgilerin sayısını değil, iki çizgi arasındaki yükselti aralıklarının sayısını doğru belirlemektir.
İzohipsler Eğim Hakkında Ne Söyler?
Eğrilerin birbirlerine olan uzaklığı eğim hakkında önemli bilgi verir.
Çizgiler Birbirine Yakınsa
Yükselti kısa yatay mesafede hızlı değişir.
Bu nedenle:
İzohipsler sık → Eğim fazla
Çizgiler Birbirinden Uzaksa
Yükselti daha uzun yatay mesafede yavaş değişir.
Bu nedenle:
İzohipsler seyrek → Eğim az
Bu ilişki izohips haritalarının en temel yorum kurallarından biridir.
En Dik Yamaç Nasıl Bulunur?
Bir haritada birkaç yamaç karşılaştırılıyorsa eş yükselti eğrilerinin en sık olduğu bölüm en dik yamaçtır.
Örneğin aynı tepenin doğu tarafında çizgiler sık, batı tarafında daha seyrekse:
Doğu yamacı daha diktir.
Ancak çizgiler arasındaki gerçek yatay uzaklığı değerlendirirken haritanın ölçeği de önemlidir.
Ölçek konusunda ayrıntılı bilgi için Harita Ölçeği Nedir? Büyük ve Küçük Ölçekli Haritalar yazısına bakabilirsiniz.
Tepe İzohipslerde Nasıl Gösterilir?
Bir tepe genellikle iç içe kapanan eğrilerle gösterilir.
Merkeze doğru yükselti değerleri artar.
Örneğin:
200 m → 300 m → 400 m → 500 m
şeklinde içeri doğru artan kapalı eğriler bir yükseltiyi gösterir.
En içteki çizginin içinde bulunan zirvenin gerçek yükseltisi, ayrı bir yükselti noktası verilmemişse yalnızca belirli bir aralıkta tahmin edilebilir.
Örneğin en içteki eğri 500 metre ve izohips aralığı 100 metre ise zirve:
500 metreden yüksek, 600 metreden düşük
olabilir.
Kesin yükseltiyi yalnızca eğrilerden bulamayız.
Vadi İzohipslerde Nasıl Anlaşılır?
Bir akarsu vadiden geçerken izohips çizgileri akarsuyu keserken genellikle V biçimine yaklaşır.
Bu V’nin sivri ucu çoğunlukla:
vadinin yukarısına, yani yükseltinin arttığı yöne
bakar.
Akarsu ise genel olarak bunun ters yönüne, daha alçak alanlara doğru akar.
Bu nedenle izohipsler akarsuyun genel akış yönünü anlamada kullanılabilir.
Ancak yalnızca tek bir çizgiye değil, çevredeki yükselti değerlerinin tamamına bakmak gerekir.
Akarsuyun Akış Yönü Nasıl Bulunur?
Akarsular yerçekimi nedeniyle yüksek alanlardan alçak alanlara doğru akar.
İzohips haritasında:
- Akarsuyun geçtiği eğrilere bakılır.
- Yükselti değerlerinin hangi yönde azaldığı belirlenir.
- Akış yönü yüksekten alçağa doğru yorumlanır.
Vadideki V biçimli kıvrımlar da yardımcı olur.
V’nin sivri tarafı yukarı çığırı, açık tarafı ise aşağı çığırı gösterir.
Sırt İzohipslerde Nasıl Gösterilir?
Sırt, yüksek bir alandan daha alçak alanlara doğru uzanan çıkıntılı arazi bölümüdür.
İzohipsler sırt üzerinde de V veya U benzeri biçimler oluşturabilir.
Ancak vadiden farklı olarak kıvrımların yönü daha alçak alanlara doğru uzanır.
Basit biçimde:
Vadi kıvrımı yüksek yere bakar.
Sırt kıvrımı alçak yere bakar.
Yine de yalnızca şekle bakmak yerine yükselti değerlerini kontrol etmek en güvenli yöntemdir.
Boyun Nedir?
İki yüksek alan arasında bulunan daha alçak geçiş bölümüne boyun denir.
İzohips haritasında yan yana iki tepe arasında daralan ve daha düşük yükselti gösteren bölüm olarak görülebilir.
Dağlık alanlardaki bazı geçitler bu tür topoğrafik yapılarda bulunabilir.
Kapalı Çukur Nasıl Gösterilir?
Her kapalı eğri tepe anlamına gelmez.
Merkeze doğru yükselti değerleri azalıyorsa arazi bir kapalı çukur veya çanak olabilir.
Bazı topografik haritalarda kapalı çukurlar, eğrilerin içine doğru çizilen kısa tarama işaretleriyle de gösterilebilir.
Bu nedenle kapalı eğrilerin içindeki yükselti değerlerine bakmak gerekir.
Merkeze doğru değer artıyorsa → Tepe
Merkeze doğru değer azalıyorsa → Çukur
Ova İzohipslerde Nasıl Görünür?
Ovalarda yükselti değişimi genellikle azdır.
Bu nedenle eş yükselti eğrileri;
- seyrek olabilir,
- geniş alanlara yayılabilir,
- bazı çok düz alanlarda haritada az sayıda eğri görülebilir.
Ancak her seyrek izohips alanı mutlaka ova değildir.
Temel çıkarım şudur:
Çizgilerin seyrek olması eğimin az olduğunu gösterir.
Arazi şeklinin ova olup olmadığını anlamak için çevredeki diğer bilgiler de değerlendirilmelidir.
Plato İzohipslerde Nasıl Anlaşılır?
Plato, çevresine göre yüksek olan ve üzerinde geniş düzlükler bulunan arazi biçimidir.
İzohips haritasında plato;
- çevresinde sık eğriler,
- üst kısmında daha seyrek eğriler
bulunmasıyla dikkat çekebilir.
Bu görünüm, kenarlarda eğimin fazla olduğunu ancak üst yüzeyde yükselti değişiminin daha sınırlı kaldığını gösterebilir.
Ancak yalnızca tek bir işarete bakarak kesin karar verilmemelidir.
Kıyı Çizgisi ve Deniz Seviyesi
Yükselti ölçümlerinde temel referans ortalama deniz seviyesidir.
Deniz seviyesi temel coğrafya haritalarında:
0 metre
olarak kabul edilir.
Bu nedenle kıyıdan iç kesimlere doğru yükselti değerlerinin artması karaların yükseldiğini gösterir.
Ancak kıyı şekillerinin tamamını yalnızca izohipslerden yorumlamak her zaman yeterli değildir.
Falez İzohipslerde Nasıl Anlaşılır?
Deniz kıyısında eğrilerin birbirine çok yaklaştığı alanlarda kıyı çok dik olabilir.
Özellikle yükselti kısa mesafede hızla artıyorsa dik kıyı veya falez benzeri bir yapı düşünülebilir.
Temel mantık yine aynıdır:
İzohipsler ne kadar sık ise eğim o kadar fazladır.
Bir Noktanın Yükseltisi Nasıl Bulunur?
Eğer nokta doğrudan bir izohips çizgisi üzerindeyse yükseltisi o çizginin değeridir.
Örneğin nokta 600 metre eğrisi üzerindeyse:
Yükseltisi 600 metredir.
Nokta iki çizginin arasında bulunuyorsa kesin yükselti çoğu zaman bilinemez.
Örneğin 600 ve 700 metre eğrileri arasındaki bir nokta:
600 metreden yüksek, 700 metreden alçaktır.
Kesin değer için ek yükselti bilgisi gerekir.
İki Nokta Arasındaki Yükselti Farkı Nasıl Bulunur?
İki noktanın yükseltileri biliniyorsa büyük değerden küçük değer çıkarılır.
Örneğin:
A noktası = 900 m
B noktası = 400 m
Yükselti farkı:
900 – 400 = 500 metre
olur.
Burada iki yer arasındaki yatay uzaklık hesaba katılmaz.
Yalnızca yükselti farkı bulunur.
İzohips Haritalarında Profil Nedir?
Bir arazinin belirli bir çizgi boyunca yandan görünümüne topografik profil denir.
Profil hazırlanırken belirli bir hat üzerindeki izohipslerin yükselti değerleri sırasıyla işaretlenir.
Daha sonra bu noktalar birleştirilerek arazinin yandan görünüşü elde edilir.
Böylece haritadaki iki boyutlu eğrilerin temsil ettiği;
- tepeler,
- vadiler,
- dik ve az eğimli yamaçlar
daha kolay anlaşılabilir.
İzohips Haritası ile Fiziki Harita Arasındaki Fark Nedir?
Fiziki Haritalar: Özellikleri, Renkleri ve Kullanımı yazısında ele aldığımız fiziki haritalar yükseltiyi çoğunlukla renk basamaklarıyla genel olarak gösterir.
İzohips yönteminde ise yükselti:
eş yükselti eğrileriyle daha ayrıntılı biçimde
ifade edilir.
Fiziki harita geniş bir alanın genel görünümünü hızlı biçimde anlamayı kolaylaştırırken eş yükselti eğrileri;
- eğimin,
- vadilerin,
- sırtların,
- tepe biçimlerinin
daha ayrıntılı yorumlanmasını sağlar.
İzohips Haritalarında Ölçek Neden Önemlidir?
Ölçek, haritada gösterilebilecek ayrıntının miktarını etkiler.
Büyük ölçekli topografik haritalarda;
- daha küçük arazi şekilleri,
- daha fazla ayrıntı,
- yollar ve küçük akarsular
gösterilebilir.
Küçük ölçekli haritalarda ise arazi daha fazla genelleştirilir.
Bu nedenle aynı bölge farklı ölçeklerde çizildiğinde eş yükselti eğrilerinin görünümü ve gösterilen ayrıntı miktarı değişebilir.
İzohips Okurken En Sık Yapılan Hatalar
Her Kapalı Eğriyi Tepe Sanmak
Kapalı eğri tepe de çukur da gösterebilir.
Merkeze doğru yükselti değerlerinin artıp azaldığına bakılmalıdır.
Çizgiler Sık Diye Yükselti Fazla Sanmak
Çizgilerin sık olması yüksekliği değil, eğimin fazla olduğunu gösterir.
Alçak bir yerde de çok dik yamaç bulunabilir.
Çizgiler Seyrek Diye Yükselti Düşük Sanmak
Seyrek çizgiler de yükseltiden çok eğimi anlatır.
Yüksek bir plato üzerinde eğriler seyrek olabilir.
Akarsuyun V’nin Sivri Ucuna Aktığını Sanmak
Vadide V’nin sivri ucu genellikle yukarı çığırı gösterir.
Akarsu bunun ters yönünde, daha düşük yükseltilere doğru akar.
İki Eğri Arasındaki Noktanın Kesin Yükseltisini Söylemek
Bir nokta iki izohips arasındaysa yalnızca hangi yükselti aralığında olduğu bilinir.
Ek veri yoksa kesin yükselti söylenemez.
İzohips Haritası Nasıl Okunur?
En güvenli yöntem belirli bir sıra izlemektir.
1. İzohips Aralığını Belirleyin
Ardışık eğriler arasındaki yükselti farkını öğrenin.
2. Yükselti Değerlerini İnceleyin
Hangi yönde yükseltinin arttığını veya azaldığını belirleyin.
3. Eğrilerin Sıklığına Bakın
Dik ve az eğimli alanları ayırt edin.
4. Kapalı Eğrileri Kontrol Edin
Tepe veya çukur olup olmadığını belirleyin.
5. V ve U Biçimli Kıvrımları İnceleyin
Vadileri ve sırtları yorumlayın.
6. Akarsularla Birlikte Değerlendirin
Akış yönünü ve vadi ilişkisini inceleyin.
7. Bütün Haritayı Birlikte Yorumlayın
Tek bir çizgi veya işaretten sonuç çıkarmak yerine eğrileri bir bütün olarak değerlendirin.
Eş Yükselti Eğrileri Neden Önemlidir?
Bu yöntem arazinin üç boyutlu biçimini düz bir harita üzerinde göstermenin etkili yollarından biridir.
Eğriler sayesinde;
- nerelerin dik,
- nerelerin düz,
- nerelerin yüksek,
- vadilerin hangi yönde uzandığı,
- tepelerin nerede bulunduğu
anlaşılabilir.
Bu nedenle izohipsler coğrafya eğitiminin yanında topografik haritaların okunmasında da temel araçlardan biridir.
Sözün Kısası
İzohipsler, aynı yükseltide bulunan noktaları birleştiren eğrilerdir.
Bu çizgiler yalnızca yükseltiyi göstermez. Biçimleri ve aralarındaki uzaklık sayesinde arazinin yapısı da yorumlanabilir.
Temel kurallar şöyledir:
Çizgiler sık → Eğim fazla
Çizgiler seyrek → Eğim az
Merkeze doğru değer artıyor → Tepe
Merkeze doğru değer azalıyor → Kapalı çukur
Vadide V’nin sivri ucu → Yüksek kesim
Akarsu → Yüksekten alçağa
Ancak bu kurallar tek tek ezberlenmek yerine yükselti değerleri ve arazinin bütünüyle birlikte değerlendirilmelidir.
Eş yükselti eğrilerinin asıl amacı, düz bir harita üzerindeki çizgilerden hareketle arazinin üç boyutlu yapısını okuyabilmektir.
Sıkça Sorulan Sorular
İzohips nedir?
Deniz seviyesine göre aynı yükseltide bulunan noktaları birleştiren eğridir.
Eş yükselti eğrileri birbirini keser mi?
Normal arazi koşullarını gösteren temel haritalarda kesişmez.
İzohipslerin sık olması ne anlama gelir?
Arazide eğimin fazla olduğunu gösterir.
İzohipslerin seyrek olması neyi gösterir?
Yükseltinin yatay mesafede daha yavaş değiştiğini, yani eğimin daha az olduğunu gösterir.
Kapalı izohips her zaman tepe midir?
Hayır. Merkeze doğru yükselti azalırsa kapalı çukur gösterebilir.
Vadide izohipsler hangi yöne bakar?
V biçimli kıvrımların sivri uçları genellikle daha yüksek alana, yani vadinin yukarı bölümüne yönelir.
Akarsuyun akış yönü nasıl bulunur?
Yükselti değerlerinin azaldığı yön belirlenir. Akarsu yüksekten alçağa doğru akar.
İzohips aralığı nedir?
Ardışık iki eş yükselti eğrisi arasındaki yükselti farkıdır.
İzohips ile topografik harita aynı şey midir?
Hayır. İzohips yükseltiyi gösterme yöntemidir. Topografik harita ise izohipslerin yanında başka arazi ve insan yapımı unsurları da gösterebilir.