Okul yıllarından beri sınıflarımızın duvarında asılı duran o klasik dünya haritasına ne kadar güveniyorsunuz? Haber bültenlerinin arka planında veya cep telefonunuzdaki harita uygulamasında gördüğünüz dünya, aslında gerçeği yansıtmıyor olabilir mi?
Bir coğrafya öğretmeni olarak öğrencilerime anlattığım en çarpıcı gerçeklerden biri şudur: Haritalar bize yalan söyler. Ya da daha kibar bir tabirle; gerçeği bükerler. Bugün, coğrafyanın en büyük illüzyonu olan Mercator Projeksiyonu ve onun algımızı nasıl yönettiğini masaya yatırıyoruz.
Portakal Kabuğu Problemi: Dünyayı Düzleştirmek Neden İmkansız?
Coğrafyanın temel bir geometrik problemi vardır: Dünya yuvarlaktır (geoit), ancak harita düz bir kağıttır. Üç boyutlu bir cismi, iki boyutlu bir düzleme aktarmak sandığınızdan çok daha zordur.
Bunu anlamak için basit bir deney hayal edin. Bir portakalı soyduğunuzu ve kabuğunu tek parça halinde masaya dümdüz yaymaya çalıştığınızı düşünün. Bunu kabuğu yırtmadan veya kenarlarından çekiştirip esnetmeden yapmanız imkansızdır. İşte haritacıların yaşadığı sorun tam olarak budur.
Haritayı çizenler bir seçim yapmak zorundadır:
• Ya ülkelerin şekillerini koruyacaklar (fakat boyutları bozulacak),
• Ya da alanlarını doğru gösterecekler (fakat şekilleri yamulacak).
Bizim gözümüzün alıştığı o standart harita, yani Mercator Projeksiyonu, şekilleri korumayı seçti. Ancak bunun bedelini, bazı kıtaları olduğundan devasa, bazılarını ise küçücük göstererek ödedi.
14 Katlık Büyük Yanılgı: Grönland ve Afrika
Yukarıdaki videoda da detaylıca anlattığım gibi, bu bozulmanın en net kanıtı Grönland ve Afrika kıyaslamasıdır. Haritaya baktığınızda kuzeydeki Grönland ile ekvatordaki Afrika kıtası neredeyse aynı büyüklükte görünür. Gözünüz size “Bunlar eşit” der.
Ancak matematiksel gerçek şöyledir: Afrika Kıtası, Grönland’dan tam 14 kat daha büyüktür!
Afrika o kadar devasa bir coğrafyadır ki; içine Çin’i, Amerika Birleşik Devletleri’ni, Hindistan’ı ve neredeyse tüm Avrupa’yı aynı anda sığdırabilirsiniz. Ancak Mercator Projeksiyonu, kutuplara gidildikçe alanları genişletir, ekvatora inildikçe daraltır. Bu yüzden kuzey ülkeleri olduğundan çok daha heybetli görünür.
Mercator Projeksiyonu Neden Hâlâ Kullanılıyor?
Peki, madem bu harita bu kadar hatalı, neden 1569 yılından beri hâlâ bunu kullanıyoruz? Neden Google Haritalar bile hâlâ bu sistemi temel alıyor?
Cevap basit: Navigasyon.
Gerardus Mercator bu haritayı tasarladığında amacı, öğrencilere ülkelerin boyutunu öğretmek değildi. Amacı, denizcilerin okyanusta kaybolmadan dümdüz bir rota çizebilmesini sağlamaktı. Mercator haritası, açıları mükemmel korur. Yani bir gemi kaptanı veya bugün bir pilot için bu harita “doğru” haritadır.
Ancak sorun, bizim bu “teknik aleti”, “dünyanın gerçek fotoğrafı” sanmamızda başlıyor.
Algı Yönetimi ve Coğrafya
Sosyolojik bir bakış açısıyla baktığımızda durum daha da ilginçleşiyor. Haritada Kuzey Yarımküre ülkelerinin (Avrupa ve Kuzey Amerika) olduğundan büyük görünmesi, bilinçaltımızda bu bölgelere “daha fazla önem” atfetmemize neden olabilir. Buna literatürde “Avrupa Merkezci Bakış” denir.
Unutmayın; coğrafya sadece dağları ve nehirleri ezberlemek değildir. Haritanın arkasındaki niyeti ve matematiği okuyabilmektir.
Eğer bu konu ilginizi çektiyse, konuyu tüm detaylarıyla ve görsel ispatlarıyla anlattığım YouTube videomu izlemeyi ve kanalıma abone olmayı unutmayın.
Gerçek rotanızı bulmanız dileğiyle.
Kamil Uğraş Türkoğlu sitesinden daha fazla şey keşfedin
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
