Çöl iklimi, yağışın çok az olduğu ve su kaybının yağışla gelen sudan genellikle daha fazla gerçekleştiği kurak bölgelerde görülür. Çöller çoğu zaman yüksek sıcaklık ve geniş kumullarla özdeşleştirilse de bu görünüm bütün çöller için geçerli değildir. Dünyada sıcak çöllerin yanında kışları oldukça soğuk geçen çöller de bulunur. Ayrıca çöl yüzeyleri kum, taş, çakıl veya kayalık alanlardan oluşabilir.
Bu iklimin oluşumunda yalnızca sıcaklık etkili değildir. Atmosfer dolaşımı, denize uzaklık, dağların uzanışı ve okyanus akıntıları gibi farklı coğrafi etkenler kuraklığın ortaya çıkmasında rol oynar. Bu nedenle çölleri anlamanın temelinde sıcaklıktan çok su azlığı bulunur.
Çöl İklimi Nedir?
Çöl iklimi, dünyadaki iklim tipleri arasında yağışın çok az ve düzensiz olduğu kurak iklim tipidir. Çoğu çöl bölgesinde yıllık yağış 250 milimetrenin altındadır. Ancak yalnızca yağış miktarı bir alanın çöl sayılması için yeterli değildir. Sıcaklık, buharlaşma ve su dengesi de önem taşır.
Çöllerde bazen uzun süre hiç yağış görülmez. Yağış gerçekleştiğinde ise kısa süreli ve sağanak biçiminde olabilir. Kurak zemin suyu yeterince hızlı ememediğinde kısa süreli yüzey akışları ve ani seller ortaya çıkabilir. Bu nedenle çöllerin yağışsız olduğu düşüncesi doğru değildir; temel özellik yağışın az, düzensiz ve yetersiz olmasıdır.
Çöl denildiğinde yalnızca sıcak bölgeler düşünülmemelidir. Kuraklık yeterince belirgin olduğunda soğuk bölgelerde de çöl koşulları oluşabilir.
Çöl İkliminin Oluşumunda Etkili Faktörler
Dünyadaki çöllerin tamamı aynı nedenle oluşmaz. Bazı bölgelerde atmosfer dolaşımı belirleyiciyken bazı bölgelerde denize uzaklık, dağlar veya soğuk okyanus akıntıları kuraklığı güçlendirir. Bir çöl alanının oluşumunda bu etkenlerden birkaçı birlikte de rol oynayabilir.
Subtropikal Yüksek Basınç Alanları
Dünya üzerindeki geniş sıcak çöllerin önemli bir bölümü yaklaşık 20° ile 30° enlemleri çevresinde bulunur. Bu alanlarda yukarı atmosferden yeryüzüne doğru alçalan hava hareketleri yaygındır.
Alçalan hava ısınır ve bulut oluşumu zorlaşır. Böylece yağış ihtimali azalır. Sahra ve Arabistan çöllerinin geniş alanlara yayılmasında bu atmosfer koşulları önemli rol oynar.
Denize Uzaklık ve Karasallık
Denizler atmosferin önemli nem kaynaklarıdır. Kıtaların iç kesimlerine gidildikçe denizlerden gelen nemli hava etkisini kaybedebilir. Bu nedenle geniş kara kütlelerinin iç bölümlerinde kurak koşullar ortaya çıkabilir.
Orta Asya’daki bazı çöl alanlarının oluşumunda denizlere olan uzaklık önemli bir etkendir. Gobi ve Taklamakan bunun bilinen örnekleri arasındadır.
Dağların Yağış Gölgesi Etkisi
Nemli hava bir dağ yamacı boyunca yükselirken soğur ve yağış bırakabilir. Dağın diğer tarafına geçen hava ise daha kuru hale gelir. Böylece dağların yağış almayan taraflarında kurak bölgeler gelişebilir.
Bu duruma yağış gölgesi denir. Özellikle çevresi yüksek dağlarla kuşatılmış bazı iç havzalarda kuraklığın güçlenmesinde bu etki görülür.
Soğuk Okyanus Akıntıları
Bazı çöller kıyıda bulunmasına rağmen son derece kuraktır. Bunun önemli nedenlerinden biri kıyı boyunca etkili olan soğuk okyanus akıntılarıdır.
Soğuk sular üzerindeki hava fazla yükselmediği için yağış oluşturacak güçlü dikey hava hareketleri sınırlanır. Güney Amerika’nın batısındaki Atacama ve Afrika’nın güneybatısındaki Namib çöllerinin kuraklığında bu etki önemlidir.
Çöl İkliminin Temel Özellikleri
Kuraklık bütün çöllerin ortak özelliğidir. Bununla birlikte sıcaklık koşulları, yağış zamanı ve yüzey özellikleri çölden çöle değişebilir.
Yağış Az ve Düzensizdir
Yağış miktarı genellikle çok düşüktür. Bazı bölgeler birkaç yıl boyunca çok az yağış alabilir. Yağışın gerçekleştiği zaman da önceden kolayca tahmin edilemeyebilir.
Kısa süreli şiddetli yağışlar kuru dere yataklarında ani su akışlarına neden olabilir. Bu yüzden çöl ortamlarında az yağış görülmesi, sel riskinin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Sıcaklık Farkları Belirgin Olabilir
Sıcak çöllerde gündüzleri yeryüzü güçlü biçimde ısınabilir. Havadaki nem ve bulutluluk az olduğu için gece saatlerinde ısı hızla kaybedilebilir. Bu durum günlük sıcaklık farkını artırabilir.
Ancak bütün çöllerde gecelerin dondurucu olduğu söylenemez. Sıcaklık farkının büyüklüğü çölün bulunduğu enleme, yükseltiye, mevsime ve diğer yerel koşullara göre değişir.
Soğuk çöllerde ise kış sıcaklıkları sıfırın oldukça altına düşebilir. Bu bölgelerde mevsimler arasındaki sıcaklık farkı da büyüktür.
Nem Az, Buharlaşma Güçlüdür
Sıcak çöllerde yüksek sıcaklık ve düşük nem suyun hızla buharlaşmasına neden olabilir. Böylece zaten sınırlı olan su kaynakları daha da önem kazanır.
Kuraklığın belirginleşmesinde yalnızca gelen yağışın azlığı değil, mevcut suyun ne kadar hızlı kaybedildiği de etkilidir.
Sıcak ve Soğuk Çöller
Çöller sıcaklık özelliklerine göre genel olarak sıcak ve soğuk çöller biçiminde değerlendirilebilir. Her iki grupta da temel ortak özellik kuraklıktır.
| Özellik | Sıcak Çöller | Soğuk Çöller |
|---|---|---|
| Temel özellik | Çok kurak ve genellikle sıcak | Çok kurak, kışları soğuk |
| Yaz koşulları | Genellikle çok sıcak | Sıcak veya ılık olabilir |
| Kış koşulları | Çoğunlukla ılık veya serin | Belirgin biçimde soğuk |
| Sıcaklık farkı | Günlük fark belirgin olabilir | Yıllık fark genellikle büyüktür |
| Örnekler | Sahra, Arabistan, Avustralya çölleri | Gobi, Taklamakan |
Sıcak Çöller
Sıcak çöller özellikle dönenceler çevresinde geniş alan kaplar. Sahra, Arabistan Yarımadası ve Avustralya’nın iç kesimlerindeki çöller bu gruba örnektir.
Yaz aylarında sıcaklık çok yüksek değerlere ulaşabilir. Bitki örtüsü son derece seyrektir ve yerleşmeler çoğunlukla su kaynaklarının bulunduğu alanlarda yoğunlaşır.
Soğuk Çöller
Soğuk çöllerde yağış yine çok azdır ancak sıcaklık koşulları sıcak çöllerden farklıdır. Özellikle kışlar uzun ve soğuk geçebilir.
Orta Asya’daki Gobi Çölü bunun en belirgin örneklerindendir. Gobi’nin önemli bir bölümü geniş kumullardan değil; taşlık, çakıllı ve kurak düzlüklerden oluşur. Bu durum çöllerin yalnızca kum denizlerinden meydana gelmediğini açıkça gösterir.
Çöl İkliminde Bitki Örtüsü
Su azlığı bitki yaşamını ciddi biçimde sınırlar. Bu nedenle çöllerde bitki örtüsü genellikle seyrek ve parçalıdır. Ancak çöller tamamen bitkisiz alanlar değildir.
Kurak ortama uyum sağlayan bitkiler farklı özellikler geliştirebilir:
- Suyu gövde veya yapraklarında depolayabilir.
- Yaprak yüzeylerini küçülterek su kaybını azaltabilir.
- Derin veya geniş bir alana yayılan kök sistemleri oluşturabilir.
- Uzun kurak dönemleri tohum halinde geçirip yağıştan sonra hızla gelişebilir.
Kaktüsler çöl bitkilerinin bilinen örneklerindendir ancak doğal olarak bütün dünya çöllerinde bulunmaz. Kaktüslerin doğal yayılış alanı büyük ölçüde Amerika kıtasıdır. Afrika ve Asya çöllerinde farklı kurakçıl bitkiler görülür.
Yağmurdan sonra bazı çöllerde kısa süreli olarak otlar ve çiçekli bitkiler hızla gelişebilir. Kuraklık geri döndüğünde bu geçici bitki örtüsü büyük ölçüde ortadan kalkar.
Çöl Toprakları ve Yüzey Özellikleri
Çöl yüzeylerinin tamamı kumla kaplı değildir. Bazı çöllerde kumullar dikkat çekerken bazı alanlarda taşlık, çakıllı veya kayalık yüzeyler daha geniş yer tutar.
Bitki örtüsünün seyrek olması nedeniyle toprağa karışan organik madde genellikle azdır. Yağışın yetersiz olduğu bölgelerde topraktaki bazı mineraller aşağı katmanlara yeterince taşınamaz. Buharlaşmanın güçlü olduğu yerlerde yüzeye yakın kesimlerde tuz birikimi görülebilir.
Rüzgar da gevşek malzemeleri taşıyarak kumulların oluşmasına katkıda bulunur. Bununla birlikte kumullar, bütün çöllerin ortak veya baskın yüzey şekli değildir.
Çöl İklimi Görülen Başlıca Yerler
Çöl alanları farklı kıtalarda ve farklı oluşum nedenleriyle görülür. Başlıca Büyük Çöl Bölgeleri şunlardır:
- Kuzey Afrika: Sahra Çölü
- Güneybatı Asya: Arabistan Yarımadası çölleri
- Orta ve Doğu Asya: Gobi ve Taklamakan çölleri
- Güney Amerika’nın batısı: Atacama Çölü
- Afrika’nın güneybatısı: Namib Çölü
- Avustralya’nın iç kesimleri: Büyük Victoria, Büyük Kum ve diğer çöl alanları
- Kuzey Amerika’nın güneybatısı: Mojave ve Sonora çevresindeki kurak alanlar
Bu örneklerin sıcaklık özellikleri aynı değildir. Sahra aşırı sıcak koşullarıyla tanınırken Gobi’de kış aylarında çok düşük sıcaklıklar görülebilir.
Türkiye’de Çöl İklimi Görülür mü?
Türkiye’de gerçek anlamda çöl iklimi görülmez. Ülkenin bazı kesimleri kurak ve yarı kurak özellikler gösterebilir ancak bu durum çöl iklimiyle aynı değildir.
Özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’nun bazı kesimlerinde yağış azlığı belirgin olabilir. Buna rağmen bu alanların iklim ve bitki örtüsü özellikleri gerçek çöl bölgelerinden farklıdır.
Kurak bir bölgenin bulunması, o bölgenin mutlaka çöl iklimine sahip olduğu anlamına gelmez.
Çöl İkliminde Su Kaynakları ve Yerleşme
Çöl bölgelerinde yaşamı sınırlandıran temel unsur sudur. Sürekli akarsular azdır ve yüzey suları birçok bölgede kısa sürelidir. Bu nedenle yeraltı suları büyük önem taşır.
Yeraltı suyunun doğal yollarla veya kuyular aracılığıyla yüzeye ulaştığı bazı alanlarda vahalar oluşur. Vaha, çöl içerisinde suyun bulunması sayesinde bitki yetişebilen ve yerleşmenin gelişebildiği alandır.
Çöl bölgelerinde nüfus genel olarak seyrektir. Yerleşmeler çoğunlukla:
- Vahaların çevresinde,
- Akarsu vadilerinde,
- Yeraltı suyuna ulaşılabilen alanlarda,
- Kıyı kesimlerinde,
- Ekonomik kaynakların bulunduğu bölgelerde
toplanır.
Sulama yapılan uygun alanlarda tarım gerçekleştirilebilir. Ancak su kaynaklarının sınırlı olması üretimi sınırlar. Hayvancılık, madencilik ve günümüzde güneş enerjisinden yararlanma da bazı çöl bölgelerinde önemli ekonomik faaliyetler arasındadır.
Çöl İklimi ile Çölleşme Aynı Şey Değildir
Çöl iklimi doğal iklim koşullarının sonucunda ortaya çıkar. Çölleşme ise kurak ve yarı kurak bölgelerde toprağın ve bitki örtüsünün zarar görmesiyle arazinin üretkenliğini kaybetmesi sürecidir.
Uzun süreli kuraklıklar çölleşmeyi güçlendirebilir. Bunun yanında aşırı otlatma, bitki örtüsünün tahrip edilmesi, yanlış sulama ve toprağın hatalı kullanılması gibi insan faaliyetleri de arazi bozulmasını hızlandırabilir.
Bu nedenle çölleşmeyi yalnızca çöllerin çevrelerine doğru genişlemesi biçiminde düşünmek doğru değildir. Gerçek bir çölden uzakta bulunan kurak bir tarım alanında da arazi yanlış kullanılırsa çölleşme görülebilir.
Çöl İkliminin İnsan Yaşamına Etkileri
Su azlığı, yüksek sıcaklıklar veya sert mevsim koşulları insan yaşamını ve ekonomik faaliyetleri sınırlar. Nüfus yoğunluğunun düşük olmasının temel nedenlerinden biri budur.
Tarım çoğunlukla sulamaya bağlıdır. Su kaynaklarının fazla kullanılması yeraltı su seviyelerinin düşmesine ve toprakta tuzlanma gibi sorunların ortaya çıkmasına yol açabilir.
Buna karşılık insanlar yüzyıllar boyunca kurak koşullara uyum sağlayan yaşam biçimleri geliştirmiştir. Su kaynaklarının dikkatli kullanılması, göçebe hayvancılık ve sıcaklığa uygun yapı biçimleri bu uyumun örnekleridir.
Günümüzde ulaşım, sulama ve enerji teknolojileri bazı çöl bölgelerinde büyük kentlerin ve ekonomik faaliyetlerin gelişmesini mümkün hale getirmiştir. Buna rağmen suyun sürdürülebilir biçimde kullanılması önemini korur.
Sözün Kısası
Çöl iklimi, yağışın çok az ve düzensiz olduğu kurak alanlarda görülür. Çöllerin temel özelliği yüksek sıcaklık değil, su yetersizliğidir. Bu nedenle hem sıcak hem de soğuk çöller bulunur.
Çöllerin oluşumunda subtropikal yüksek basınç koşulları, denize uzaklık, dağların yağış gölgesi oluşturması ve soğuk okyanus akıntıları etkili olabilir. Bu etkenler farklı bölgelerde tek başına veya birlikte kuraklığı güçlendirebilir.
Bitki örtüsü seyrektir ve canlılar su azlığına uyum sağlayan özellikler taşır. İnsan yerleşmeleri ise büyük ölçüde su kaynaklarının çevresinde yoğunlaşır. Ayrıca doğal çöller ile insan etkisinin de rol oynayabildiği çölleşme süreci birbirinden farklı kavramlardır.
Sık Sorulan Sorular
Çöl ikliminin en önemli özelliği nedir?
En önemli özellik yağışın çok az ve düzensiz olmasıdır. Kuraklık, çöl ortamının temel belirleyicisidir.
Bütün çöller sıcak mıdır?
Hayır. Sahra gibi sıcak çöllerin yanında Gobi gibi kışları çok soğuk geçen çöller de vardır.
Çöllerde neden gece ve gündüz sıcaklık farkı fazla olabilir?
Nem ve bulutluluk az olduğu için yüzey gündüz hızla ısınabilir, gece ise ısıyı hızla kaybedebilir. Ancak sıcaklık farkının büyüklüğü her çölde aynı değildir.
Çöllerin tamamı kumla mı kaplıdır?
Hayır. Taşlık, çakıllı, kayalık ve sert zeminli çöl alanları da geniş yer kaplar. Kumullar çöllerin yalnızca bir yüzey türüdür.
Çöllerde bitki yetişir mi?
Evet. Bitki örtüsü seyrek olsa da kuraklığa uyum sağlamış çeşitli bitkiler yaşayabilir. Bazı bitkiler yağıştan sonra çok kısa sürede gelişir.
Türkiye’de çöl iklimi var mıdır?
Türkiye’de gerçek çöl iklimi görülmez. Bazı bölgeler kurak veya yarı kurak özellik taşısa da çöl iklimi koşullarına sahip değildir.
Çöl iklimi ile çölleşme arasındaki fark nedir?
Çöl iklimi doğal bir iklim tipidir. Çölleşme ise kurak bölgelerde toprağın ve bitki örtüsünün çeşitli doğal ve beşeri etkiler sonucunda bozulmasıdır.